ಅನುವಾದಿತ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ. ಈ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಿಂದ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಮೂಲಕ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸೈಟ್ ಮಾಲೀಕರು ಓದಿದ್ದಾರೆ. ತಪ್ಪುಗಳಿರಬಹುದು.
ವೈಷ್ಣವ (ವಾರಕರಿ)ಸುಮಾರು 1608ರಿಂದ 1649 (ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ)
ತುಕಾರಾಮ
ಸಾರಾಂಶ
ದೇಹುವಿನ ಒಬ್ಬ ಅಂಗಡಿಯವನು ಬರಗಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಣವನ್ನೂ ಮೊದಲ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಒಂದು ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತುತ್ತಾನೆ, ವಿಠೋಬ ಅವನನ್ನು ಮಗುವಿನಂತೆ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನ ಬಳಿ ಒಂದು ಕಂಬಳಿ ಮತ್ತು ದೇವರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಾಯಣಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವು ಒಣಗಿಯೇ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತವೆ. ವಿಠೋಬ ಅವನ ಮುರುಕು ಗುಡಿಸಲಿಗೆ ಬಂದು ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ರಥವೊಂದು ಅವನನ್ನು ನದಿಯ ದಡದಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲ ಕಲ್ಲು
ದೇಹುವಿನ ವಿಠೋಬನ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ, ತುಳಸಿ ಗಿಡದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಚಪ್ಪಟೆ ಕಲ್ಲು ಇತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬ ಬಡಕಲು ಮನುಷ್ಯ ಒಂದು ಮಗ್ಗುಲಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹದಿಮೂರು ದಿನಗಳಿಂದ ಅವನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಲಗಿದ್ದನು.
ಜನ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ತಲೆ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರು. "ಇವನ ಮೊದಲ ಹೆಂಡತಿ ಬರಗಾಲದಲ್ಲಿ ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಅಳುತ್ತ ಸತ್ತಳು," ಎಂದರು, "ಈಗ ಇವನೂ ಅದೇ ದಾರಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ." ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅವನ ಮುಖದ ಹತ್ತಿರ ಬಾಗಿ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟರು. "ಇವನು ಇನ್ನೂ ದೇವರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ," ಎಂದರು. "ಕೇಳಿ."
ಆ ಮನುಷ್ಯ ತುಕಾ. ಇಂದು ಲೋಕ ಅವನನ್ನು ತುಕಾರಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.
ಮಲಗುವ ಮೊದಲು ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಒಂದು ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ, ಒಳಗೆ ಒಂದು ಕಲ್ಲು ಇಟ್ಟು, ಆ ಗಂಟನ್ನು ಇಂದ್ರಾಯಣಿ ನದಿಯ ಒಂದು ಆಳವಾದ ಮಡುವಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದನು. ದೇವರಿಗಾಗಿ ಅವನು ಕಟ್ಟಿದ ಹಾಡುಗಳು ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿದ್ದವು. ಒಬ್ಬ ವಿದ್ವಾಂಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅವನಿಗೆ, ನೀನು ಶೂದ್ರ, ಅಂದರೆ ಕೆಳಜಾತಿಯವನು, ಇಂಥ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಹಕ್ಕು ನಿನಗಿಲ್ಲ, ಅವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ತುಕಾ ತಲೆಬಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದ್ದನು.
ಆಮೇಲೆ ಅವನು ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಮಲಗಿದನು. "ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ದಾರಿಯ ಕೊನೆಗೆ ಬಂದು ಮುಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ," ಎಂದು ದೇವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. "ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನನಗೆ ಕೊಡು, ತಾಯಿ ವಿಠಾಬಾಯಿ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಈ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತೇನೆ."
ದೇಹುವಿನ ಒಬ್ಬ ಅಂಗಡಿಯವನು ಆ ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಬಂದು ಮಲಗಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು, ಅವನು ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು: ಅವನ ಮನೆತನದ ಊರಿಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಬಂದ ಒಬ್ಬ ದೇವರ ಕಾಲಕ್ಕೆ.
ದೇಹುವಿಗೆ ಬಂದ ದೇವರು
ವಿಠೋಬ ಕೃಷ್ಣನ ಒಂದು ರೂಪ. ಭೀಮಾ ನದಿಯ ದಡದ ಪಂಢರಪುರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಒಂದು ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಭಕ್ತರು ಅವನನ್ನು ವಿಠ್ಠಲ ಎಂದೂ ಪಾಂಡುರಂಗ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ತುಂಬ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಅವನು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯೋ ಎಂಬಂತೆ ವಿಠಾಬಾಯಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ದೇಹು ಇಂದ್ರಾಯಣಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿ. ತುಕಾನ ಪೂರ್ವಜರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ವಿಶ್ವಂಭರ ಎಂಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ವಿಠೋಬನ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರೀತಿ. ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಂಭರ ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಾಗಿಲ ಮುಂದೆ ಹಾದುಹೋದ ಯಾವ ಸಾಧುವನ್ನಾಗಲಿ ಅತಿಥಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಒಳಗೆ ಕರೆದು ಊಟ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾತ್ರಿ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೀರ್ತನೆ ಎಂದರೆ ಹಾಡಿನ ಸೇವೆ: ದೇವರ ನಾಮಗಳನ್ನೂ ರಾಮ ಕೃಷ್ಣರ ಕಥೆಗಳನ್ನೂ ತಾಳ ಮೃದಂಗದೊಂದಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಾಡುವುದು.
ತಮ್ಮ ಮನೆತನದವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ವಿಶ್ವಂಭರನ ತಾಯಿ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿದಳು. ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು ಹೊರಟನು. ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಿಠೋಬನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಾಗ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ಮರೆತು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡನು.
ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ದೂರ ಇರಲು ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿ ಹದಿನೈದು ದಿನಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಏಕಾದಶಿಗಾಗಿ ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಏಕಾದಶಿ ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರನ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ದಿನ; ಆ ದಿನ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೊರಡುವ ಹೊತ್ತು ಬಂದಾಗ ಅವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದನು. "ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಅಗಲುವುದನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ," ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು.
ವಿಠೋಬ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ನಾನಿಲ್ಲದ ಜಾಗವೇ ಇಲ್ಲ. ಗಾಳಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಿರುವಂತೆ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತುಂಬಿದ್ದೇನೆ. ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮನೆಗೆ ಹೋಗು."
ವಿಶ್ವಂಭರ ಹೇಳಿದನು, "ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನೇ ಇಟ್ಟುಕೋ. ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ನಾನು ಕಣ್ಣಿಂದ ಕಾಣುವ ರೂಪದ ಮೇಲೆ. ನಿನಗೆ ರೂಪವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಯಾರನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳಲಿ? ಯಾರ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಡಲಿ?"
ಅದಕ್ಕೆ ದೇವರು ನಕ್ಕು, ವಿಶ್ವಂಭರನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟು, "ನೀನು ಎಲ್ಲಿ ನನ್ನ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತೀಯೋ ಅಲ್ಲಿ ನಾನಿರುತ್ತೇನೆ," ಎಂದನು.
ಎಂಟು ತಿಂಗಳು ವಿಶ್ವಂಭರ ಹೀಗೆ ಹೋಗಿ ಬಂದು ಮಾಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣ ಅವನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದನು. "ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಸಾಲಗಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ," ಎಂದನು. "ಇನ್ನು ನೀನು ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಿಲ್ಲ. ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಊರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ." ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾವಿನ ತೋಪಿನೊಳಗೆ ನಡೆದು ಹೋಗಿ ಮಲಗಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದನು.
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಂಭರ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ತೋಪಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದೇವರು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಒಂದು ಸಿಹಿಯಾದ ಪರಿಮಳ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹೂಗಳು ಮತ್ತು ತುಳಸಿ ಎಲೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಇದ್ದವು. ಅವರು ಅಗೆಯಲು ಶುರು ಮಾಡಿದಾಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಹೇಳಿತು: "ಯಾವ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಬಳಸಬೇಡಿ. ಕೈಯಿಂದ ಅಗೆಯಿರಿ. ವಿಶ್ವಂಭರನ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮಹಾ ಭಕ್ತ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಹಾಡುಗಳು ಲೋಕವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ." ಅವರು ಕೈಯಿಂದ ಅಗೆದರು. ಮಣ್ಣಿನೊಳಗಿಂದ ಪಾಂಡುರಂಗನ ಒಂದು ಕಪ್ಪು ವಿಗ್ರಹ ಹೊರಬಂದಿತು; ಅವನ ಎಡಗಡೆ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಇದ್ದಳು.
ಅವರು ಹಾಡುತ್ತ ಕುಣಿಯುತ್ತ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ದೇಹುವಿನೊಳಗೆ ಹೊತ್ತು ತಂದು ಇಂದ್ರಾಯಣಿ ನದಿಯ ಬಳಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು. ಆ ರಾತ್ರಿ ವಿಗ್ರಹದ ಮುಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತು ವಿಶ್ವಂಭರ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ವಿಠೋಬನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರೀತಿ ಇರಲಿ, ಸಂತರ ಸಂಗ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿದನು. ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಮಕ್ಕಳೂ ವಿಠೋಬನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿದನು. ವಿಠೋಬ ದೇಹುವಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಅದನ್ನು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಕೈಮುಗಿದು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ವಿಠೋಬ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟನು.
ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ವಿಶ್ವಂಭರನ ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿಯಿತು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಲೋಕದಿಂದ ಅವನಿಗಾಗಿ ಬೆಳಕಿನ ರಥವೊಂದು ಇಳಿದು ಬಂದಿತು. "ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಈಗ ನಿನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಹರಿ," ಎಂದು ಪಾಂಡುರಂಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹರಿಯ ನಾಮ ಹೇಳಿದನು; ಅವನ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟಿತು; ರಥ ಅವನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದಿತು.
ಆಮಾಯಿ
ವಿಶ್ವಂಭರನ ಹೆಂಡತಿ ಅಮಾಬಾಯಿ; ಎಲ್ಲರೂ ಅವಳನ್ನು ಆಮಾಯಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಠೋಬ ಅವಳಿಗೆ ಏನು ಬೇಕು ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. "ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಬೇಡ," ಎಂದಳು. "ನನಗೆ ಸಂಪತ್ತು ಬೇಡ, ಪುನರ್ಜನ್ಮದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯೂ ಬೇಡ. ನಿನ್ನ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಮಾತ್ರ ಸಾಕು."
ಆದರೂ ಮನೆಗೆ ಸಂಪತ್ತು ಬಂದಿತು. ಅವಳ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾದ ಹರಿ ಮತ್ತು ಮುಕುಂದರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಕೆನಿಸಿತು. ಅವರು ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಬಳಿ ಸೈನಿಕರಾಗಿ ಸೇವೆಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀಮಂತರಾದರು. ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಕರೆತರಲು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಆಮಾಯಿ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು. "ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳು ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ," ಎಂದಳು.
ದೇಹುವಿನಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಿಠೋಬ ಅವಳ ಕನಸುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವಳನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕರೆದನು. ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ಅವಳ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಕ್ಕರು. ಕೊನೆಯ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ, ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ಅದೇ ದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಅವರು ಮತ್ತೆ ನಕ್ಕು ಊಟಕ್ಕೆ ಕುಳಿತರು. ಅವರು ಇನ್ನೂ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಒಬ್ಬ ದೂತ ಬಂದನು: ಒಂದು ಸೈನ್ಯ ಬಂದಿದೆ, ಅವರು ಕೂಡಲೇ ಕುದುರೆ ಏರಿ ಹೊರಡಬೇಕು. ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು. ಸಾಯುತ್ತ ಬಿದ್ದಿರುವಾಗ, ತಾಯಿಯ ಮಾತು ಕೇಳಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವರು ದೇವರನ್ನು ಕೂಗಿದರು, ಅವನು ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡನು. ಮುಕುಂದನ ಹೆಂಡತಿ ಗಂಡನ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟಳು. ಶತ್ರುಗಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಲೂಟಿ ಮಾಡಿದರು.
ಆಮಾಯಿ ದೇಹುವಿಗೆ ಮರಳಿದಳು, ಆದರೆ ಹಣ ಸಂಪಾದಿಸಲು, ಮನೆಗೆ ಧಾನ್ಯ ತರಲು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಸೊಸೆಯನ್ನು ನವಲಾಖ ಉಂಬರೆ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವಳ ತಾಯಿಯ ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಆಮಾಯಿ ದೇಹುವಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಉಳಿದಳು. ಅವಳ ದುಃಖ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮಂಕಾದವು; ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ಕುರುಡಿಯಾದಳು.
ಆಗ ಕೃಷ್ಣ ಅವಳು ಕಾಣಬಲ್ಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. "ಅಮ್ಮಾ, ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇದ್ದೇನೆ," ಎಂದನು. "ಯಾಕೆ ಇಷ್ಟು ಸಂಕಟಪಡುತ್ತೀಯೆ? ಹಿಂದೆ ಒಮ್ಮೆ ನಾನು ನನ್ನ ಗುರುವಿನ ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಮರಳಿ ತಂದುಕೊಟ್ಟೆ. ನೀನು ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳು, ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಿನಗೆ ಮರಳಿ ತರುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ದಿನ ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ."
ಆಮಾಯಿ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. "ನನಗೆ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಬೇಡ ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಮರೆತುಬಿಟ್ಟೆಯಾ? ನಾನು ಕೇಳದೆ ನೀನು ಇವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೂ ನಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ."
"ಹಾಗಾದರೆ ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಮಗನಾಗುತ್ತೇನೆ," ಎಂದನು ಕೃಷ್ಣ, "ರುಕ್ಮಿಣಿ ನಿನ್ನ ಸೊಸೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ."
"ನೀನು ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತಂದೆ," ಎಂದಳು ಆಮಾಯಿ. "ನೀನು ನನ್ನ ಮಗ ಹೇಗಾಗುತ್ತೀಯೆ?"
"ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ನಾನು ಯಶೋದೆಯ ಕೂಸಾದೆ," ಎಂದನು ಅವನು. "ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೇ?"
ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ಕೃಷ್ಣ ಆಮಾಯಿಯ ಮಗನ ರೂಪ ತಾಳಿದನು. ಪ್ರತಿದಿನ ಅವನು ಆ ಕುರುಡಿ ಮುದುಕಿಯ ಕೈ ಹಿಡಿದು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದನು; ಪೂಜೆಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ತಾನೇ ಅವಳಿಗೆ ಉಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. "ವಿಠು, ಬಾ, ನನ್ನ ಜೊತೆ ಊಟ ಮಾಡು," ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಳು ಅವಳು; ಅವನು ಅವಳ ತಟ್ಟೆಯಿಂದ ಒಂದು ತುತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾತ್ರಿ ಅವಳನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿ, ಅವಳಿಗೆ ನಿದ್ದೆ ಬರುವವರೆಗೆ ಕಾಲು ಒತ್ತುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಆಮಾಯಿಯ ಸೊಸೆಯ ರೂಪ ತಾಳಿದಳು. ಅವಳು ಮನೆ ನಡೆಸಿದಳು, ಆಮಾಯಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿದಳು, ಅವಳ ಕೂದಲು ಬಾಚಿ ಜಡೆ ಹೆಣೆದಳು, ಅವಳ ಬೆನ್ನು ತಿಕ್ಕಿದಳು.
ಅವರು ಯಾರೆಂದು ದೇಹುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಊಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯಾರೋ ದಯಾಳು ನೆರೆಯವನು ಮುದುಕಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಅಂದುಕೊಂಡರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ರುಕ್ಮಿಣಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಅವಳ ಸೊಸೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿದರು.
ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿಯಂದು, ಮುಂಜಾನೆ, ಆಮಾಯಿ ತೀರಿಕೊಂಡಳು. ಕೃಷ್ಣ ಅವಳ ತಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡನು. ಅವಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹೊರಗೆಳೆದು, ಅವಳಿಗೆ ದಿವ್ಯ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಅವಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವ ಬೆಳಕಿನ ರಥಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಕೂರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ, ಇನ್ನೂ ಅವಳ ಮಗನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಅವಳ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅವಳ ಬಂಧುಗಳೂ ಊರಿನ ಜನರೂ ಸುತ್ತ ನಿಂತಿರಲು, ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಶವಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ಅವಳ ಜನರಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಊಟ ಹಾಕಿಸಿದನು.
ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ ನಿಜವಾದ ಸೊಸೆ ನವಲಾಖ ಉಂಬರೆಯಿಂದ, ಈಗ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮರಳಿ ಬಂದಳು. ಅತ್ತೆಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತಾನು ಇರಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ತನಗೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಜನರಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವರು ಅವಳನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದರು. "ಆದರೆ ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದೆಯಲ್ಲ," ಎಂದರು. "ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನೇ ಮಾಡಿದೆ. ನಾವೆಲ್ಲ ಊಟಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೆವು." ತಾಯಿಗೂ ಮಗನಿಗೂ ಒಂದು ಮಾತೂ ಹೊರಡಲಿಲ್ಲ.
ಆ ಹುಡುಗನಿಗೆ ದೇವರ ಹೆಸರೇ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು: ವಿಠೋಬ. "ಇದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?" ಎಂದು ಅವನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ಇಡೀ ಕಥೆ ಹೇಳಿದಳು: ಅವನ ಮುತ್ತಜ್ಜ ವಿಶ್ವಂಭರ ದೇವರನ್ನು ದೇಹುವಿಗೆ ಹೇಗೆ ತಂದನು, ಅವನ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ರಾಜನ ಸೇವೆಗೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸತ್ತರು, ತಾನು ಮತ್ತು ಆಮಾಯಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಮನೆಗೆ ಓಡಿಬಂದೆವು ಎಂದು. "ಆಮಾಯಿ ಅತ್ತು ದೇವರನ್ನು ಬೈದಳು," ಎಂದಳು, "ಆಮೇಲೆ ದೇವರು ನಮ್ಮ ರೂಪ ತಾಳಿ ಅವಳಿಗೆ ತಾನು ತೀರಿಸಬೇಕಾದ ಋಣ ತೀರಿಸಿದನು."
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಉಗ್ರ ಕೋಪ ಬಂದಿತು. ಅವನು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಿಗ್ರಹದ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. "ನಿನ್ನ ಭಕ್ತ ನನ್ನ ಮುತ್ತಜ್ಜ," ಎಂದನು, "ನೀನು ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಿಸಿದೆ. ನಿನ್ನವರನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹೀಗೆಯೇ? ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ." ತನ್ನ ದೇಹಕ್ಕೇ ಚುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ಒಂದು ಆಯುಧ ಎತ್ತಿದನು. ದೇವರ ಕೈ ಅವನ ಮಣಿಕಟ್ಟನ್ನು ಹಿಡಿಯಿತು.
"ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡು, ಹರಿ," ಎಂದು ಹುಡುಗ ಕೂಗಿದನು. "ನನಗೆ ಬದುಕುವುದು ಬೇಡ."
ದೇವರ ಹೃದಯ ಕರಗಿತು. ಅವನು ಹುಡುಗನನ್ನು ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿದನು. "ಆಗಬೇಕಾದುದು ಆಗಿಹೋಯಿತು," ಎಂದನು. "ವಿಶ್ವಂಭರ ಸಾಯುವ ಮೊದಲು ನನ್ನಿಂದ ಒಂದು ಮಾತು ಪಡೆದನು; ಅದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮನೆತನಕ್ಕೆ ಋಣಿಯಾದೆ. ಅದಕ್ಕೇ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ದೇಹುವಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಶತ್ರು ಎನ್ನುತ್ತೀಯೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮನೆತನದ ಸೇವಕ."
ಹುಡುಗ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಆ ದಿನದಿಂದ ಅವನೂ ಅವನ ತಾಯಿಯೂ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ ಹೋಗಲು ಶುರು ಮಾಡಿದರು. ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನೆಲ್ಲ ದೇವರು ನೋಡಿಕೊಂಡನು.
ಹುಡುಗ ದೊಡ್ಡವನಾದನು; ಅವನಿಗೆ ಪದಾಜಿ ಎಂಬ ಮಗ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಪದಾಜಿಯ ಮಗ ಶಂಕರ, ಶಂಕರನ ಮಗ ಕಾನ್ಹಯ. ಕಾನ್ಹಯನ ಮಗ ಬೋಲ್ಹೋಬಾ; ಬೋಲ್ಹೋಬಾ ತುಕಾನ ತಂದೆ.
ಬೋಲ್ಹೋಬಾನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗ
ಬೋಲ್ಹೋಬಾ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನವರಂತೆಯೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ವ್ಯಾಪಾರಿ. ಹಸಿದವರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನು, ಬಾಯಾರಿದವರಿಗೆ ನೀರು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಮಳೆಗಾಲದ ಆಷಾಢ ಮಾಸದಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲೂ ಅವನು ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ನಡೆದು ಹೋದನು. ಅವನಿಗೂ ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ಕನಕಾಯಿಗೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ: ಒಬ್ಬ ಮಗ ಬೇಕು.
ಒಂದು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಎಂಥ ಮಗ ಬೇಕು ಎಂದು ವಿಷ್ಣು ಕೇಳಿದನು. "ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಡಿ ಲೋಕವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡು," ಎಂದನು ಬೋಲ್ಹೋಬಾ, "ದಾಮಾಶೆಟ್ ಮತ್ತು ಗೋಣಾಯಿಯರಿಗೆ ನಾಮಾನನ್ನು ಕೊಟ್ಟಂತೆ."
ನಾಮಾ, ಅಂದರೆ ನಾಮದೇವ, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಪಂಢರಪುರದ ಒಬ್ಬ ಮಹಾ ಸಂತ; ಜೀವನವಿಡೀ ವಿಠೋಬನಿಗಾಗಿ ಹಾಡಿದವನು. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಆಗ ನಾಮದೇವನನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ನನಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ವ್ರತ ಮಾಡಿದ್ದೆ," ಎಂದನು, "ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇನ್ನೂ ಬರೆಯದೆ ಉಳಿದಿವೆ. ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಹೋಗಿ ಅವನ್ನು ಮುಗಿಸು. ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವುದನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಕಲಿಸು." ನಾಮದೇವ ಒಪ್ಪಿದನು, ಆದರೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದನು: "ಈ ಕಠಿಣ ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಕಷ್ಟ ಬಂದರೆ ನಾವು ಯಾರನ್ನು ಕೂಗಬೇಕು?" ವಿಷ್ಣು ಹೇಳಿದನು, "ನನ್ನನ್ನು ಕೂಗು. ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಬರುತ್ತೇನೆ." ಆಮೇಲೆ ಅವನು ನಾಮದೇವನನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡನು; ಹಾಗೆ ತಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ತುಕಾನನ್ನು ಅವನ ಹೃದಯದೊಳಗೆ ಇಟ್ಟನು.
ಕನಕಾಯಿಯ ಮೊದಲ ಮಗ ಸಾವಜಿ. ಎರಡನೆಯವನು ತುಕಾ. ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂಥ ಬೆಳಕು ಕೋಣೆಯನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಕನಕಾಯಿ ಮಗುವಿನ ಮುಖ ನೋಡಿದಳು, ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಳು, ಕಣ್ಣು ತೆಗೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅವಳು ಒಂದು ಮಾತೂ ಆಡಲಿಲ್ಲ.
ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ವಿಠೋಬನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದಳು. "ಇವನು ನಿನ್ನ ಸೇವಕ," ಎಂದಳು. ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮಗುವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿಟ್ಟಳು. ಆಮೇಲೆ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಒಬ್ಬ ಸುಂದರ ಹೆಂಗಸಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದು, ಬೇರೆ ಹೆಂಗಸರ ಜೊತೆ ತೊಟ್ಟಿಲು ತೂಗಿ, "ಜೋ, ಜೋ, ಜೋ," ಎಂದು ಹಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಮಲಗಿಸಿದಳು. ಅವನಿಗೆ ತುಕಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟರು.
ಆಮೇಲೆ ಮೂರನೆಯ ಮಗ ಕಾನ್ಹಾ ಹುಟ್ಟಿದನು.
ಅಂಗಡಿಯವನು
ಬೋಲ್ಹೋಬಾನಿಗೆ ವಯಸ್ಸಾದಾಗ, ಅಂಗಡಿಯನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸಾವಜಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡ ಎಂದನು. ಅವನಿಗೆ ಸಂಸಾರ ಬೇಡವಾಗಿತ್ತು; ಯಾತ್ರೆ ಹೋಗಬೇಕಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಕಾ ಮನೆತನದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಚುರುಕಾಗಿದ್ದನು; ಬಂಧುಗಳು ಆ ಜಾಣ ಹುಡುಗನನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು.
ಅವನ ಮೊದಲ ಹೆಂಡತಿ ರಖುಮಾಳಿಗೆ ಉಬ್ಬಸದ ಕಾಯಿಲೆ ಇತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ತಂದೆತಾಯಿ ಪುಣೆಯ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಹುಕಾರ ಆಪಾಜಿ ಗುಳವ್ಯಾನ ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಎರಡನೆಯ ಮದುವೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವಳ ಹೆಸರು ಆವಲಿ; ಅವಳನ್ನು ಜಿಜಾಯಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲ ಇತ್ತು: ಹಣ, ಧಾನ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ, ಮರ್ಯಾದೆ.
ಆಮೇಲೆ, ತುಕಾನಿಗೆ ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷವಾದಾಗ, ಅವನ ತಾಯಿ ತಂದೆ ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಅವನ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಯೂ ತೀರಿಕೊಂಡಳು. ಮರುವರ್ಷ ಸಾವಜಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು, ಒಂದು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಯುತ್ತ ಕಾಶಿಗೆ ಹೋದನು. ತುಕಾ ಖಾಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅತ್ತನು. "ಅಪ್ಪ ಅಮ್ಮ ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ನನಗೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ," ಎಂದನು. "ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ?"
ನಷ್ಟಗಳು
ಸರಿದುಹೋಗುವ ಮೋಡದ ನೆರಳಿನಂತೆ ಹಣ ಜಾರಿಹೋಗತೊಡಗಿತು. ಸಾಲ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವರು ಮರಳಿ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸಾಲ ಮಾಡಿದನು, ಆ ಸಾಲವೂ ಸಾಲಲಿಲ್ಲ. ಪೇಟೆಯ ಚೌಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಗಡಿ ತೆರೆದು, ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತ ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆ ಕೊಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಯಮ. "ಗಿರಾಕಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದುದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚೇ ಕೊಡು," ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಲಾಭ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ನೋಡಿದನು, ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಎತ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಧಾನ್ಯದ ಮೂಟೆಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿದನು, ಇನ್ನೂ ಸಾಲ ಮಾಡಿದನು. ಯಾವುದೂ ಫಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟವರು ಅವನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಬಂದು ಕುಳಿತರು.
ಕೆಲವು ಸ್ನೇಹಿತರು ಅವನಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟರು, ಅದರ ಜೊತೆ ಬುದ್ಧಿಮಾತೂ ಹೇಳಿದರು. "ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತೀಯೆ, ಅದಕ್ಕೇ ನಿನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೆಡುತ್ತಿದೆ. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಿ ಯಾರೂ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿಲ್ಲ. ವಿಠ್ಠಲನ ಯೋಚನೆ ಬಿಡು." ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳು, "ಈ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನ ವಿಠೋಬನ ಯೋಚನೆ ಶುರು ಮಾಡಿದಾಗಿನಿಂದ ನಮ್ಮ ಮರ್ಯಾದೆ ಹೋಯಿತು, ತಿನ್ನಲೂ ಸಾಕಷ್ಟಿಲ್ಲ."
ತುಕಾ ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಒಮ್ಮೆ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಎತ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾಯಿಲೆ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತವು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದನೆಂದರೆ, ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬೇರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ದೂರಿದರು; ರಾತ್ರಿ ಅವರು ಮೆಲ್ಲನೆ ಜಾರಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರು. ಅವನು ಒಂದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದನು. ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದೇ ಎತ್ತಿನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಒಂದು ಮೂಟೆ ಕೆಳಗೆ ಬಿತ್ತು. ಆಗ ಬಿರುಗಾಳಿ ಎದ್ದಿತು. ಗುಡುಗು ಉರುಳಿತು, ಮಳೆ ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಸುರಿಯಿತು; ಮರಗಳ ನಡುವೆ ಕಾಡುಮೃಗಗಳು ಓಡಾಡುವುದು ಅವನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
ಅವನು ಕುಳಿತು ಅತ್ತನು. "ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಂದೆ ಹೋದರು. ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಅಲೆಮಾರಿ. ನಾನು ದಿವಾಳಿ. ಈ ಮೂಟೆ ಎತ್ತಲು ನನಗೆ ಯಾರು ನೆರವಾಗುತ್ತಾರೆ? ವಿಠೋಬ, ನೀನೇ ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಂದೆಯಾಗು, ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಮಾವನಾಗು. ನಾನು ಕೂಸಿನಂತಿದ್ದೇನೆ. ಕೂಸನ್ನು ತಾಯಿಯಲ್ಲದೆ ಯಾರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?"
ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬ ದಾರಿಹೋಕ ಹೊರಬಂದನು. "ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ತುಕಾ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆ ಅಪರಿಚಿತ ಮೂಟೆಗೆ ತೂಕವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎತ್ತಿನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟನು. "ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬಾ," ಎಂದನು.
ಅವರು ಇಂದ್ರಾಯಣಿಗೆ ಬಂದರು; ಅದು ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. "ದಾಟಲು ಮೂಟೆಗಳನ್ನು ಇಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ," ಎಂದನು ತುಕಾ. "ಬೇಕಿಲ್ಲ," ಎಂದನು ದಾರಿಹೋಕ. ತುಕಾನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಅವನು ತನ್ನ ಚಕ್ರವನ್ನು ನೀರಿನ ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿಸಿದನು; ಮೂಟೆಗಳು ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇರಲು, ಅವರು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಡೆದು ದಾಟಿದರು.
ಆಗ ಮಿಂಚು ಹೊಳೆಯಿತು. ಆ ಹೊಳಪಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ತೋಳುಗಳಿರುವುದನ್ನು ತುಕಾ ಕಂಡನು. ಅವನು ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ ಉಟ್ಟಿದ್ದನು, ಅವನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರತ್ನ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕತ್ತಲೆ ಮರಳಿದಾಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ದಾರಿಹೋಕನಾಗಿದ್ದನು. ತುಕಾನ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಆ ಅಪರಿಚಿತ ಧಾನ್ಯ ಇಳಿಸಲು ನೆರವಾದನು; ತುಕಾ ಎತ್ತನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಮಾಯವಾದನು.
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಊರಿನವರು ಗೇಲಿ ಮಾಡಲು ಬಂದರು. "ನಿನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಎತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸತ್ತವು," ಎಂದರು. "ಪೂಜೆಯಿಂದ ಏನು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈಗ ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತಾಯಿತು."
ಅವರು ಹೋದ ಮೇಲೆ ತುಕಾ ದೇವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಇದೆ, ನನ್ನ ದೇಹ ಈ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದೆ. ನಾನು ಎರಡಾಗಿ ಸೀಳಿಹೋಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾಯಿ ವಿಠ್ಠಲ, ನನ್ನನ್ನು ಯಾವಾಗ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತೀಯೆ?"
ಕೊಂಕಣದ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ
ಒಂದು ಬರಗಾಲ ಬಂದಿತು. ತನ್ನ ಬಳಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣದಲ್ಲಿ ತುಕಾ ಖಾರದ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿಯ ಮೂಟೆಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು, ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಯ ನಾಡಾದ ಕೊಂಕಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅವನು ವಿಠ್ಠಲನ ನಾಮ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ಕಡಲತೀರದ ಒಂದು ಊರಿನ ಹೊರಗೆ, ಶಿವನ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿನ ಆಲದ ಮರದ ಕೆಳಗೆ, ಅವನು ಮೂಟೆಗಳನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಬಿಚ್ಚಿದನು. ಒಬ್ಬ ಹೆಂಗಸು ಬೆಲೆ ಕೇಳಿದಳು. "ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಲೆ ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೇ?" ಎಂದನು ಅವನು. "ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ತೆಗೆದುಕೋ." ಅವನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೇನೋ ಎಂದು ಕಾಯುತ್ತ ಹೆಂಗಸರು ಅಳುಕುತ್ತ ಮೂಟೆಯೊಳಗೆ ಕೈ ಹಾಕಿದರು. ಅವನು ನೋಡಲೂ ಇಲ್ಲ. ಊರ ಬಾಗಿಲ ಹೊರಗೆ ತುಂಬ ಮುಗ್ಧನಾದ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿ ಊರೆಲ್ಲ ಹಬ್ಬಿತು. ಜನ ಓಡೋಡಿ ಬಂದು ಸಾಲಕ್ಕೆ ಕೇಳಿದರು. "ಬೇಕಾದಷ್ಟು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ," ಎಂದನು. "ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಂಬುತ್ತೇನೆ." ಅವನು ಅಳೆದು ಕೊಟ್ಟದ್ದಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕರಷ್ಟು ಅವರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಕೊನೆಗೆ ಉಳಿದ ಎಂಜಲಿಗಾಗಿ ನಾಯಿಗಳು ಕಚ್ಚಾಡುವಂತೆ ಅವರು ಮೂಟೆಗಳಿಗಾಗಿ ಜಗಳವಾಡಿದರು. ಒಬ್ಬ ಪೋಕರಿ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚೀಲ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಒಂದು ಇಡೀ ಮೂಟೆಯನ್ನೇ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋದನು.
ತುಕಾನಿಗೆ ಒಂದು ಸೇರು ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಆರು ಸಣ್ಣ ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದವು; ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ತಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿತ್ತು. "ಬೇಗ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು," ಎಂದನು. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಅನ್ನ ಬೇಯಿಸಿ, ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತ ಕುಳಿತನು.
ದೇಹುವಿನಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟವರು ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣ ಕಂಡನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸೇವಕನ ವೇಷ ತೊಟ್ಟು ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋದನು. "ನಾನು ವಿಠೋಬ," ಎಂದನು, "ದೇಹುವಿನ ತುಕಾ ಶೆಟ್ಟರ ಸೇವಕ. ನೀವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿಗೆ ದಯವಿಟ್ಟು ಹಣ ಕೊಡಿ." ಅವನು ಎಷ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನೋ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ತೂಗಿದಾಗ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಷ್ಟೇ ತೂಗುತ್ತಿತ್ತು; ಜನ ಬೆರಗಾಗಿ ಹಣ ಕೊಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ಅವನೊಡನೆ ಒರಟಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರು. ಅವನು ಒಂದು ಮಾತೂ ಆಡದೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡನು.
ಇಡೀ ಮೂಟೆ ಒಯ್ದಿದ್ದ ಪೋಕರಿ ಹಣ ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪಲೇ ಇಲ್ಲ. ಆಗ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ ಒಂದು ಹಗ್ಗ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಕುಣಿಕೆ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಕೊರಳಿಗೇ ಹಾಕಿಕೊಂಡನು. "ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ," ಎಂದನು, "ಈ ಇಡೀ ಊರಿಗೆ ಕೇಡು ತರುತ್ತೇನೆ." ನೆರೆಯವರು ಎಷ್ಟು ಹೆದರಿದರೆಂದರೆ, ಆ ಮನುಷ್ಯ ಹಣ ಕೊಡುವವರೆಗೆ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದರು.
ಆಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣ ಊರಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತುಕಾನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲ ಹಣವನ್ನೂ ಅವನ ಮುಂದಿಟ್ಟನು. ತುಕಾ ಆ ಆರು ಸಣ್ಣ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಸ್ವಲ್ಪ ತುಪ್ಪ ತರುವಂತೆ ಕೇಳಿದನು. ಅವನು ಒಂದು ಇಡೀ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ಪಾತ್ರೆ ತುಂಬ ತುಪ್ಪ ತಂದನು. "ಇಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ ಅಗ್ಗ," ಎಂದನು. ತುಕಾ ಅವನನ್ನು ಊಟಕ್ಕೆ ಕರೆದನು. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಹಸಿದ ಅಪರಿಚಿತ ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತನಗೂ ಊಟ ಕೇಳಿದನು. ಆ ಅಪರಿಚಿತ ಶಿವ. ತುಕಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಅತಿಥಿಗಳು ಮೂವರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಊಟ ಮಾಡಿದರು; ಆಮೇಲೆ ಆ ಅಧಿಕಾರಿ ಮಾಯವಾದನು.
ಆಮೇಲೆ ಊರಿನವರು ತುಕಾನನ್ನು ಬೈಯಲು ಬಂದರು. "ನಿನ್ನ ಸೇವಕ ವಿಠೋಬ ನಿನ್ನ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಮನೆಗೂ ಬಂದು ಜಗಳವಾಡಿದ," ಎಂದರು, "ಒಬ್ಬನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನು ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿದ್ದ." ತುಕಾ ಅವರನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಸೇವಕನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. "ಇದು ದೇವರ ಕೆಲಸವೇ ಇರಬೇಕು," ಎಂದನು ಕೊನೆಗೆ. "ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ."
ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಬದಲು ಹಿತ್ತಾಳೆ
ಮನೆಗೆ ಮರಳುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮೋಸಗಾರ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಜೊತೆ ಬಳೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅವು ಹಿತ್ತಾಳೆಯವು, ಮೇಲೆ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಚಿನ್ನದ ಲೇಪ. "ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಹಣ ಕೊಡು," ಎಂದನು ಆ ಮನುಷ್ಯ, "ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಕೊಡು. ನೀನು ಯಾರೆಂದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು." ತುಕಾ ತನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಪ್ರತಿ ನಾಣ್ಯವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ ತನಗೆ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಬಹುದು ಎಂದು ಅವನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಯೂ ಊಹಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.
ದೇಹುವಿನಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟವರು ಬಳೆಗಳನ್ನು ಕೆರೆದು ನೋಡಿದರು, ಹಿತ್ತಾಳೆ ಕಂಡು ಗಹಗಹಿಸಿ ನಕ್ಕರು. ಆವಲಿ ಕೂಗಿದಳು, "ನೀನು ಸತ್ತರೇ ಒಳ್ಳೆಯದು! ಆ ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲದ ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೀಯೆ, ನೋಡು ಅವನು ನಮಗೆ ಏನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ!"
ಆದರೆ ಅವಳು ವ್ಯವಹಾರ ತಿಳಿದ ಹೆಂಗಸು. ತಾನೇ ಒಬ್ಬ ಸಾಹುಕಾರನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಇನ್ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲ ತೆಗೆದು, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ತುಕಾನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಕೆಲವು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಬಾಲಾಘಾಟಿಗೆ ಉಪ್ಪು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಅವರ ಜೊತೆ ಕಳುಹಿಸಿದಳು. "ಹುಷಾರಾಗಿರು," ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದಳು. "ಈಗ ಯಾರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಳಿದವರಿಗೆಲ್ಲ ಇದರಲ್ಲಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟರೆ, ನಾನು ಎಂಥವಳು ಎಂದು ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತಲ್ಲ."
ಅವನು ಉಪ್ಪು ಮಾರಿ, ಬೆಲ್ಲ ಕೊಂಡು, ಆ ಬೆಲ್ಲವನ್ನು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಲಾಭಕ್ಕೆ ಮಾರಿದನು. ಮನೆಗೆ ಮರಳುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಸಂತೆಯಲ್ಲಿ, ಕೊರಳಿಗೆ ಮರದ ನೇಗಿಲು ನೇತುಹಾಕಿಕೊಂಡ, ಉದ್ದನೆಯ ಬಾಚದ ಗಡ್ಡದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುತ್ತ ಬಂದನು. ಬೇರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಓಡಿಸಿದರು. ತುಕಾ ಅವನ ಕಥೆ ಹೇಳುವಂತೆ ಕೇಳಿದನು. ತಾನು ತನ್ನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಟೇಲನ ಪದವಿಯಲ್ಲಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಿಗೆ ಲಂಚ ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡರು ಎಂದನು. ರಾಜ ಅವನಿಗೆ ಮುನ್ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ದಂಡ ಹಾಕಿದ್ದನು. ಅವನು ಐವತ್ತು ಕಟ್ಟಿದ್ದನು; ಉಳಿದದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವಾಗ ಒಬ್ಬ ಸೈನಿಕ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು.
ತುಕಾ ಅವನಿಗೆ ಇನ್ನೂರ ಐವತ್ತು ರೂಪಾಯಿ ಬೆಳ್ಳಿ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಹಣವನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ, ಒಬ್ಬ ಕ್ಷೌರಿಕನಿಂದ ಆ ಬಡಪಾಯಿಯ ಕೂದಲು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಹತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕಿಸಿದನು. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ನಕ್ಕು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರು. "ಜಿಜಾಯಿಗೆ ಇದು ಗೊತ್ತಾದರೆ ಅವಳು ಗೋಳಾಡಿ ಅಳುತ್ತಾಳೆ," ಎಂದರು. ತುಕಾನ ಹೃದಯ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಅವನಿಗೆ ತುಂಬ ಭಯವೂ ಆಗಿತ್ತು.
ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ತುಕಾನದೇ ರೂಪ ತಾಳಿ, ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟವರ ಬಳಿ ಹೋಗಿ, ಬಡ್ಡಿಸಹಿತ ಹಣ ತೀರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರದ್ದಾದ ಸಾಲಪತ್ರವನ್ನೂ ಆವಲಿಗಾಗಿ ಐದು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಕೈಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. "ನೀನೇ ಇವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಕೊಡು," ಎಂದನು. "ಅವಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ನನಗೆ ಹೋಗಲು ಭಯ."
ಕೊನೆಗೆ ತುಕಾ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಮನೆಯವರು ಎರಡೂ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ನಿಜವಾಗಿ ಏನಾಯಿತು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ.
ಬರಗಾಲ
ಆಮೇಲೆ ಮೊದಲಿನದಕ್ಕಿಂತ ಘೋರವಾದ ಬರಗಾಲ ಬಂದಿತು. ಮಳೆ ಪೂರ್ತಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಮೇವಿಲ್ಲದೆ ದನಕರುಗಳು ಸತ್ತವು. ತುಕಾನಿಗೆ ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಸಾಲ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ; ಒಮ್ಮೆ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಿದ್ದವರು ಈಗ ಅವನ ಮುಖಕ್ಕೇ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿದರು. ಅವನ ಮಕ್ಕಳು ಉಪವಾಸ ಬಿದ್ದರು.
ಅವನು ಮನೆಮನೆಗೆ ಭಿಕ್ಷೆಗೆ ಹೋದನು. ದೇವರು ಹಿಂದೆ ಒಂದೆರಡು ಬಾರಿ ತನ್ನನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಜನರಿಗೆ ಗೊತ್ತಾದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಸಂತ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತನಗೆ ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡನು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದೇ ಮೇಲು.
ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಕೊನೆಯ ಕೆಲವು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ಒಂದು ಹಳೆಯ ಎತ್ತಿನ ಜೀನನ್ನೂ ಬಿಡದೆ, ಮಾರಿ ಎಂಟು ಸೇರು ಧಾನ್ಯ ಕೊಂಡನು. ಅದರಿಂದ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಗಂಜಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬದುಕಿದರು; ಅದು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಬದುಕಿದರು.
ಅವನ ಮೊದಲ ಹೆಂಡತಿ ರಖುಮಾ "ಅನ್ನ, ಅನ್ನ" ಎಂದು ಅಳುತ್ತ ಸತ್ತಳು.
ಬಂಧುಗಳು ಬಂದರು. "ಈಗಲಾದರೂ ಕಣ್ಣು ತೆರೆ," ಎಂದರು. "ನಿನ್ನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ದೇವರ ನಾಮವೇ ತುಂಬಿರುವುದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಆಯಿತು."
ತುಕಾ ಶಾಂತವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. "ಆಗಬೇಕಾದುದನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಠೋಬನನ್ನು ಪೂಜಿಸದವರು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆಯೇ? ಈ ಬರಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲ ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೇ?"
ಆಮೇಲೆ ಅವನು ತುಂಬ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಸಂತೋಬಾ ಕೂಡ ಸತ್ತನು.
ತುಕಾ ಒಬ್ಬನೇ ದೂರ ಹೊರಟುಹೋದನು. "ನನ್ನ ಮನೆ ಕಟ್ಟಲು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟೆನೋ ಅಷ್ಟೇ ದುಃಖ ಕಂಡೆ," ಎಂದನು. "ಈ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವೇ ಇದೆ. ನನ್ನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವುದನ್ನೆಲ್ಲ ದೇವರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ."
ಭಾಂಬನಾಥ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ
ಅವನು ಭಾಂಬನಾಥ ಎಂಬ ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತಿದನು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಂದೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ, ಪಾಂಡುರಂಗನ ರೂಪವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಮುಂದೆ ತಂದುಕೊಂಡನು.
"ನಿನ್ನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವುದು ಹೇಗೆಂದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ," ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. "ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಹೇಗೆಂದು ತೋರಿಸು. ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದು ಹೇಗೆ, ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ಹೇಳು. ಮಹಾ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ನಿನ್ನ ಕೊನೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮುಂದೆ ನಾನು ಯಾರು? ಒಂದು ಸೊಳ್ಳೆ."
ಏಳು ದಿನ ಅವನು ಹಾಗೆಯೇ ಕುಳಿತನು. ಹಣ್ಣು ತಿನ್ನಲಿಲ್ಲ, ನೀರು ಕುಡಿಯಲಿಲ್ಲ. ನಾಮಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು.
ಏಳನೆಯ ದಿನ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕರಿಯ ಸರ್ಪ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಹೆಡೆ ಎತ್ತಿ ಬುಸುಗುಟ್ಟಿತು. ತುಕಾ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಹೇಳಿತು, "ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ನೋಡು, ಹೆದರಬೇಡ. ಇದು ದೇವರು."
ತುಕಾ ಹೇಳಿದನು, "ದೇವರು ಸರ್ಪವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರೆ ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಚಾತಕ ಎಂಬ ಒಂದು ಹಕ್ಕಿ ಇದೆ; ಅದು ಮಳೆಯ ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ, ನೆಲದ ನೀರನ್ನು ಎಂದೂ ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅದರಂತೆ. ನಾನು ಪಾಂಡುರಂಗನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ; ಬೇರೆ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ."
ದೇವರು ಅವನನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ತುಕಾ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೂಪವನ್ನೇ ತಾಳಿದನು: ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ನಾಲ್ಕು ತೋಳುಗಳು, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ ಮತ್ತು ಕಮಲ, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಮೊಸಳೆಯಾಕಾರದ ಕುಂಡಲಗಳು. ಆಮೇಲೆ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಕೂಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ತುಕಾನನ್ನು ಎತ್ತಿ ತನ್ನ ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡನು. "ನೀನು ನನ್ನ ಮುದ್ದಿನ ಮಗು," ಎಂದನು. "ಕಣ್ಣು ತೆರೆ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ."
ತುಕಾ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದನು, ನೋಡಿದನು, ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು.
ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ಅವನ ತಮ್ಮ ಕಾನ್ಹಾ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು; ಅಣ್ಣ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ಏನನ್ನೂ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆಣೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಏಳನೆಯ ದಿನ ಕಾನ್ಹಾ ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತಿ ಬಂದು, ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ ಉಟ್ಟು ತುಕಾನನ್ನು ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದ ದೇವರನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಅಳುತ್ತ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಡ್ಡಬಿದ್ದನು.
"ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕೇಳಿಕೋ," ಎಂದನು ದೇವರು ತುಕಾನಿಗೆ.
"ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ಮರೆಯದಿರಲಿ, ಅಷ್ಟೇ," ಎಂದನು ತುಕಾ. "ತಾಯಿ ತನ್ನ ಕೂಸನ್ನು ಎಂದೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜಿಂಕೆ ತನ್ನ ಮರಿಯನ್ನು ಎಂದೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ನೋಡಿಕೋ."
ಆಮೇಲೆ ದೇವರು ಮಾಯವಾದನು. ಅವನ ಪಾದಗಳು ನಿಂತಿದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಹಾ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಪೇರಿಸಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವನ ಪಾದದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟನು.
ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲಪತ್ರಗಳು
ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಇಂದ್ರಾಯಣಿಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದರು. ಒಂದು ಆಳವಾದ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಏಳು ದಿನದ ಉಪವಾಸ ಮುರಿದರು. ಆಮೇಲೆ ತುಕಾ ಎಲ್ಲ ಸಾಲಪತ್ರಗಳನ್ನು ತರಲು ಕಾನ್ಹಾನನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಸಾಲಪತ್ರಗಳೆಂದರೆ ಜನ ತಮ್ಮ ತಂದೆಗೆ ಹಣ ಮರಳಿ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಬರೆದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಕಾಗದಗಳು.
"ಬೇರೆಯವರ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎಂದೆಂದೂ ಕಳವಳದಲ್ಲಿಡುತ್ತದೆ," ಎಂದನು ತುಕಾ. "ಅವರು ಕೊಡುತ್ತಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ. ಇವನ್ನು ನದಿಗೆ ಎಸೆಯುತ್ತೇನೆ."
ಕಾನ್ಹಾ ಹೇಳಿದನು, "ನೀನು ಸಂಸಾರ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೀಯೆ. ಆದರೆ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬದ ಭಾರ ನನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲಿದೆ. ಅಣ್ಣನಿಗೆ ನಾನು ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಬಾರದು, ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?"
ಆದ್ದರಿಂದ ತುಕಾ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ಎರಡು ಕಂತೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಪಾಲಿನ ಅರ್ಧವನ್ನು ಮಡುವಿಗೆ ಎಸೆದು, ಇನ್ನರ್ಧವನ್ನು ಕಾನ್ಹಾನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. "ಇಂದಿನಿಂದ ನನಗೆ ಚಳಿ ತಡೆಯಲು ಒಂದು ಕಂಬಳಿ ಸಾಕು," ಎಂದನು. "ನನ್ನ ಊಟವನ್ನು ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿ ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ವ್ಯಾಪಾರ ಮುಂದುವರಿಸು. ಭಿಕ್ಷೆಯೂ ವ್ಯಾಪಾರವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ."
ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನು ತುಂಬ ಕಡಿಮೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು, ನಿದ್ದೆಯೂ ಅಷ್ಟಕ್ಕಷ್ಟೇ. ಬೆಳಗಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಾಂಡುರಂಗನ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ದೇಹುವಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ಆರು ಮೈಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ಭಂಡಾರ ಎಂಬ ನಿರ್ಜನ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ನಡೆದು ಹೋಗಿ ದಿನವಿಡೀ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಂಜೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದನು.
ಅವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ. "ನಿನ್ನ ನಾಮವೇ ನನ್ನ ಒಂದೇ ತಪಸ್ಸು. ನಿನ್ನ ನಾಮವೇ ನನ್ನ ಒಂದೇ ಮಂತ್ರ. ನಿನ್ನ ನಾಮವಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಸಂಪತ್ತಿಲ್ಲ. ವಿಠಾಬಾಯಿ, ಈ ಬದುಕಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿಸು."
ಊರಿನವರು ಮಾತಾಡಿಕೊಂಡರು. "ತುಕಾನಿಗೆ ಹುಚ್ಚು ಹಿಡಿದಿದೆ." "ಹಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಅದಕ್ಕೇ ಈಗ ವ್ಯಾಪಾರ ತಪ್ಪು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ." "ಸಾಲಪತ್ರಗಳನ್ನು ನದಿಗೆ ಎಸೆದ, ಅಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ." "ಆದರೂ ಹಸಿವಾದಾಗ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಲೇಬೇಕಲ್ಲ." ತುಕಾ ಇದ್ಯಾವುದನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಯಾರ ಮೇಲೂ ದ್ವೇಷವಿರಲಿಲ್ಲ.
ರೈತನ ಹೊಲ
ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ರೈತನಿಗೆ ಮಾಗಿ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಧಾನ್ಯದ ಹೊಲವಿತ್ತು. ಅವನು ತುಕಾನ ಬಳಿ ಬಂದು ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. "ಕೊಯ್ಲಿನವರೆಗೆ ನನ್ನ ಹೊಲ ಕಾಯು. ನಿನ್ನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಅರ್ಧ ಮಣ ಧಾನ್ಯ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೂ ನೀನು ಹರಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಬಹುದು." ಸಹಾಯ ಕೇಳಿದ ಯಾರಿಗೂ ತುಕಾ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. "ಆಗಲಿ," ಎಂದನು. ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಲು ರೈತ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಕವಣೆ ಕೊಟ್ಟು, ಅವನನ್ನು ಎತ್ತರದ ಅಟ್ಟಣಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ, ಧಾನ್ಯ ಅಗ್ಗವಿದ್ದ ಒಂದು ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು.
ಹಕ್ಕಿಗಳ ಮೊದಲ ಗುಂಪು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಇಳಿಯಿತು. ತುಕಾ ಯೋಚಿಸಿದನು, "ಇವು ದೇವರ ಜೀವಿಗಳು, ಇವಕ್ಕೆ ಹಸಿವಾಗಿದೆ. ನಾನು ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡರೆ ಇವನ್ನು ಹೇಗೆ ಓಡಿಸಲಿ? ಬರಗಾಲ ಬಂದಿತ್ತು, ಈಗ ಕೊನೆಗೂ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಬೆಳೆ ಬಂದಿದೆ."
ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬೆದರುಬೊಂಬೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲಾಡದೆ ಅಟ್ಟಣಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಿಟ್ಟನು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮೃದುವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು, "ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದ್ದರೆ ಹೋಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ನೀರು ಹುಡುಕಿಕೊಳ್ಳಿ." ಸಂಜೆ ಹೇಳಿದನು, "ಈಗ ಹೊರಡಿ, ಕತ್ತಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ದಾರಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಬನ್ನಿ."
ಅವನನ್ನು ಊಟಕ್ಕೆ ಮನೆಗೆ ಕರೆತರಲು ಆವಲಿ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಕಾಶಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಳು. "ನಾನು ಹೊಲ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ," ಎಂದನು ಅವನು ಅವಳಿಗೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನ ಊಟವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವನು ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು.
ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು: "ಇವು ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಾಳು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ, ಮನೆಗೆ ಏನನ್ನೂ ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನನ್ನು ಈ ಹಕ್ಕಿಗಳಂತೆ ಯಾವಾಗ ಮಾಡುತ್ತೀಯೆ? ನನ್ನ ಹೆಸರೂ ರೂಪವೂ ಕಳೆದುಹೋಗಲಿ. ಚಿನ್ನವೂ ಕಲ್ಲೂ ನನಗೆ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಕಾಣಲಿ. ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತೂ ಕ್ರೂರ ಮಾತೂ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಕೇಳಲಿ."
ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ರೈತ ಮರಳಿ ಬಂದನು. ಹೊಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತೆನೆಯೂ ಖಾಲಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ತುಟಿ ಕಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಹೊಲದ ನಾಲ್ಕೂ ಮೂಲೆ ಸುತ್ತಿದನು; ಆಮೇಲೆ ತುಕಾನ ಮಣಿಕಟ್ಟು ಹಿಡಿದು ಅವನನ್ನು ಹಳ್ಳಿಯ ಪಟೇಲನ ಬಳಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು.
ತುಕಾ ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳಿದನು. "ಇವನು ನನಗೆ, 'ಅಟ್ಟಣಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೋ' ಎಂದು ಹೇಳಿದ. ನಾನು ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡೆ. ಅವು ದಿನಕ್ಕೆ ಕೆಲವೇ ಕಾಳು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು."
ಎಲ್ಲರೂ ನಕ್ಕರು. ಆದರೆ ರೈತ ಊರು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಬೆದರಿಸಿದನು; ಅವನು ಓಡಿಹೋದರೆ ಅವನ ಕಂದಾಯ ಕಟ್ಟಲು ಯಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಳ್ಳಿಯ ಪಂಚಾಯಿತಿ, ಆ ಹೊಲ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟು, ಅಂದರೆ ಎರಡು ಖಂಡುಗ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ರೈತನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ತುಕಾನಿಂದ ಒಂದು ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿಸಿತು.
ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊಲ ನೋಡಲು ನಡೆದು ಹೋದರು. ಹೊಲ ಮತ್ತೆ ಧಾನ್ಯದಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ ತುಂಬಿತ್ತು. ಒಂದು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ತೆನೆಗಳಿದ್ದವು; ಹಕ್ಕಿ ಕುಕ್ಕಿದ ಒಂದು ಜಾಗವೂ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಒಕ್ಕಿದಾಗ ಧಾನ್ಯ ಹದಿನೇಳು ಖಂಡುಗ ಆಯಿತು. ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಂಥ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.
ಈಗ ರೈತನಿಗೆ ತನ್ನ ಪತ್ರವೂ ಬೇಕು, ಹೊಲವೂ ಬೇಕು. ಪಂಚಾಯಿತಿ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. "ದೇವರು ತುಕಾನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ," ಎಂದರು. "ರೈತನಿಗೆ ಅವನ ಎರಡು ಖಂಡುಗ. ಉಳಿದದ್ದು ತುಕಾನದು."
ತುಕಾ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಇಲ್ಲ. "ಆ ಹೊಲದಿಂದ ನಾನು ಏನನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅಷ್ಟು ಶಾಪ ಸಿಕ್ಕಿತು," ಎಂದನು. "ಇಡೀ ಹೊಲವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ನನಗೆ ಏನು ಸಿಗಬಹುದು?" ಮಹಾದಾಜಿಪಂತ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಹಳ್ಳಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಆ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡನು. "ಇದನ್ನು ದೇವರು ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾನೆ," ಎಂದನು. "ಇದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬೇಕು."
ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆವಲಿ, "ದೇವರು ಕೊಟ್ಟ, ವಿಧಿ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಿತು," ಎಂದಳು.
ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಗಳು
ದೇಹುವಿನ ಪಾಂಡುರಂಗನ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯ ಹಾಳುಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಜಾಗವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಟ್ಟಬೇಕೆಂದು ತುಕಾನಿಗೆ ಅನಿಸಿತು. ಅವನು ಒಂದು ಗುದ್ದಲಿ ಹಿಡಿದು ಹಳೆಯ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಕೆಡವತೊಡಗಿದನು.
ಆ ರಾತ್ರಿ ದೇವರು ಮಹಾದಾಜಿಪಂತನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದನು. "ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬಳಸು," ಎಂದನು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಳ್ಳಿಯವರು ಹೋಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ತುಕಾ ಒಬ್ಬನೇ ಗೋಡೆ ಅಗೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರು ಕೂಲಿಯವರನ್ನೂ ಕಟ್ಟಡ ಕಟ್ಟುವವರನ್ನೂ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿದರು; ಬೇಗನೆ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ನಿಂತಿತು. ಧಾನ್ಯವೆಲ್ಲ ಖರ್ಚಾಯಿತು; ಉದ್ಘಾಟನೆಯಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕಲು ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ದೇವರು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಮಹಾದಾಜಿಪಂತನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. "ರೈತನಿಗೆ ಪೂರ್ತಿ ಕೊಡುವಂತೆ ನೀವು ತುಕಾನಿಂದ ಮಾಡಿಸಿದಿರಿ," ಎಂದನು, "ಆದರೆ ಹೊಲ ಕಾಯ್ದದ್ದಕ್ಕೆ ತುಕಾನಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಅರ್ಧ ಮಣವನ್ನು ಎಂದೂ ಕೊಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ರೈತನಿಂದ ಬಡ್ಡಿಸಹಿತ ವಸೂಲು ಮಾಡು." ರೈತನೂ ಅದೇ ಕನಸು ಕಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಧಾನ್ಯ ತಂದನು; ಬೇರೆಯವರು ಹಿಟ್ಟು, ಅಕ್ಕಿ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಸೊಪ್ಪು ತಂದರು; ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಅದರ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು. ತುಕಾ ಆ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕುಣಿದನೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಯಾರಿಗೂ ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಈಗ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡಬೇಕೆನಿಸಿತು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕಲಿಯತೊಡಗಿದನು. ನಾಮದೇವನ ಅಭಂಗಗಳನ್ನು ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿದನು. ಅಭಂಗಗಳೆಂದರೆ ಜನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಚಿಕ್ಕ ಹಾಡುಗಳು. ಅವನು ಕಬೀರನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಓದಿದನು. ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರನ ಮಹಾ ಗ್ರಂಥದ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರತಿಯನ್ನೂ, ಏಕನಾಥನ ಮರಾಠಿ ಭಾಗವತದ ಪ್ರತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದು, ಏಕನಾಥನ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಭಂಡಾರ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಒಯ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತು, ಮಾತುಗಳು ತನ್ನ ನಾಲಗೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ನೆಲೆಸಿವೆ ಎನಿಸುವವರೆಗೆ ಓದಿದನು.
ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಆವಲಿ
ಆವಲಿ ಕಲ್ಲೆದೆಯವಳು ಎಂದು ಜನ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಗಂಡ ಊಟ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಅವಳು ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿದಿನ ಅವನಿಗಾಗಿ ರೊಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಒಂದು ಸೋರೆಬುರುಡೆ ನೀರನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಭಂಡಾರ ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತುತ್ತಿದ್ದಳು: ಆರು ಮೈಲಿ ಹೋಗಲು, ಆರು ಮೈಲಿ ಬರಲು.
ಅವಳ ಜಗಳ ದೇವರ ಜೊತೆ. ಅವಳು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. "ಆ ಕರಿಯನನ್ನು ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ," ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಳು. "ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜ ಆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದ, ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನು ನಮ್ಮ ಮನೆತನವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ಗಂಡ ರಾತ್ರಿ ಒಂದು ಗುಂಪು ಅಲೆಮಾರಿಗಳ ಜೊತೆ ಅವನ ಮುಂದೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ."
ಒಂದು ದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಉರಿಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ, ಕಾಲಿಗೆ ಚಪ್ಪಲಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವಳು ದಾರಿ ಹತ್ತುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮುಳ್ಳು ಅವಳ ಪಾದಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚಿತು. ಅವಳು ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿ ಬಿದ್ದಳು. ನೀರು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಯಿತು. ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಅವಳ ಪಾದದಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕೀಳಲು ಅವಳಿಗೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವಳು ದೇವರನ್ನು ಕೂಗಲಿಲ್ಲ. "ನನ್ನ ಶತ್ರು ಓಡಿಬರುತ್ತಾನೆ," ಎಂದಳು, "ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಾನೆ."
ಆಗ ಕೃಷ್ಣ ಕಪ್ಪಾಗಿ, ಸುಂದರನಾಗಿ, ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ ಉಟ್ಟು ಅವಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. "ಇವನು ಯಾಕೆ ಬಂದ?" ಎಂದು ಅವಳು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿದಳು. ಅವನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಅವಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ತಿರುಗಿದಳು; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಅವನಿದ್ದನು. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಳು; ತನ್ನೊಳಗೇ ಅವನನ್ನು ಕಂಡಳು.
ಅವನು ಅವಳ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟನು. "ಮಗಳೇ, ಈ ಕೋಪ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಡ," ಎಂದನು. "ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಕೇಡು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ? ತುಕಾ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ, ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನ ಹಿಂದೆಯೇ ಇದ್ದೇನೆ. ನಿಮಗೆ ಊಟವಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಸಿದೆ, ತುಕಾ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅದು ನನ್ನ ತಪ್ಪೇ?" ಅವಳ ಪಾದವನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕಿತ್ತನು; ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನೋವಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಅವಳು ತನ್ನ ಬುಟ್ಟಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತುತ್ತ ಮುಂದೆ ನಡೆದಳು; ಕೃಷ್ಣ ಅವಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದನು.
ಆವಲಿ ಮತ್ತು ದೇವರು ಇಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ತುಕಾನಿಗೆ ನಂಬಲೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ. "ಅವರು ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಈಗ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ," ಎಂದನು; ಅವನ ಹೃದಯ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿತು. ಅವನು ಓಡಿಹೋಗಿ ದೇವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು.
"ವಿಠೋಬನಿಗೆ ಏನಾದರೂ ತಿನ್ನಲು ಕೊಡು," ಎಂದು ಹೆಂಡತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಇದ್ದದ್ದು ಒಂದೇ ರೊಟ್ಟಿ. ಅವಳಿಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಯಿತು, ಆದರೂ ತನಗೇನನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇಡೀ ರೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ದೇವರ ತಟ್ಟೆಗೆ ಹಾಕಿದಳು. ಅವಳ ಮುಗ್ಧ ಮನಸ್ಸು ಕಂಡು ದೇವರು ಅವಳ ಬುಟ್ಟಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಆಹಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದನು. ಅವಳು ಬಟ್ಟೆ ಎತ್ತಿದಾಗ ಬುಟ್ಟಿ ತುಂಬಿತ್ತು. "ನಮ್ಮ ಮನೆದೇವತೆಯೇ ನನಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಬಂದಿರಬೇಕು," ಎಂದುಕೊಂಡಳು. "ಅದು ನಾನೇ," ಎಂದನು ಕೃಷ್ಣ. ಅವಳು ಅವನನ್ನು ನಂಬಲಿಲ್ಲ.
ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ನೀರಿರಲಿಲ್ಲ. "ಆ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಒರತೆ ಇದೆ," ಎಂದನು ಕೃಷ್ಣ. ಅವಳು ಒಂದು ಚಪ್ಪಟೆ ಕಲ್ಲು ಎತ್ತಿದಳು; ಅದರ ಕೆಳಗಿನಿಂದ ತಿಳಿನೀರು ಮೇಲೆ ಬಂದಿತು. ಇವನಿಗೆ ಏನೋ ಮಾಟ ಗೊತ್ತಿರಬೇಕು ಎಂದುಕೊಂಡಳು.
ದೇವರು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಒಂದು ತುತ್ತು ತುಕಾನ ಬಾಯಿಗೆ ಇಟ್ಟು, ಆಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು, "ಇಂದಿನಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಈ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬರಬೇಡ. ಆವಲಿಗೆ ಅದು ತುಂಬ ಕಷ್ಟ."
ತುಕಾ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. "ನನಗೆ ಮಂತ್ರವೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಯೋಗವೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನಾನು ಪಾಪಿ."
"ನೀನು ನನ್ನವನು," ಎಂದನು ದೇವರು. "ನನ್ನ ಮುಪ್ಪಿನ ಕಾಲದ ಮಗು." ಅವನು ತುಕಾನನ್ನು ಎಷ್ಟು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನೆಂದರೆ, ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ದೇವರು ಯೋಚಿಸಿದನು: ತುಕಾ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಅವನು ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವಾಗ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ? ನನಗಾಗಿ ಯಾರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೇಳಿದನು, "ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುವಾಗಲೆಲ್ಲ ನಾನು ಅಲ್ಲಿರುತ್ತೇನೆ."
ಹಳದಿ ಸೀರೆ
ಒಂದು ದಿನ ಆವಲಿ ಹಿತ್ತಲಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಬಳಿ ಇದ್ದದ್ದು ಒಂದೇ ಹಳೆಯ ಸೀರೆ; ಅದನ್ನು ಮಡಿಚಿ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಒಬ್ಬ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹೆಂಗಸು ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಉಡಲು ಒಂದು ಬಟ್ಟೆ ಕೊಡುವಂತೆ ತುಕಾನನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ತುಕಾ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಸೀರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಬೇಗ ಹೊರಡುವಂತೆ ಅವಳಿಗೆ ಕೈಸನ್ನೆ ಮಾಡಿ, ತಾನು ಮೆಲ್ಲನೆ ನದಿಯ ಕಡೆ ಜಾರಿಕೊಂಡನು.
ಆವಲಿ ಸ್ನಾನ ಮುಗಿಸಿದಾಗ ಉಡಲು ಏನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಒಂದು ಮದುವೆಯ ದಿಬ್ಬಣ "ಜಿಜಾಯಿ, ಹೊರಗೆ ಬಾ!" ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿತು. ಅವಳು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ಉರಿಯುತ್ತ ಸ್ನಾನದ ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಳು.
ಹಿಂದಿನಿಂದ ಯಾರೋ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎಸೆದರು. ಅದು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಸುವಾಸನೆ ಬೀರುತ್ತಿತ್ತು. "ಇದು ಆ ಕರಿಯನ ಕೆಲಸವೇ ಇರಬೇಕು," ಎಂದಳು. "ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ." ಅವಳು ಅದನ್ನು ಉಟ್ಟು ಒಳಗೆ ಹೋದಳು; ಕೋಣೆ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ತುಂಬಿತು. ತುಕಾ ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದಿರಬೇಕು ಎಂದು ಬಂದವರು ಪಿಸುಗುಟ್ಟಿದರು.
ಅತ್ತ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತುಕಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು: "ನಾನು ಪಾಪಗಳ ರಾಶಿ. ನಿನ್ನವನು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಕೆಲಸಗಳ್ಳನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯೆಲ್ಲ ಹೋಗುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ದಂಡಿಸು."
ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವನು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಎರಡು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ತಾಳವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಕುಣಿದನು. ಕೋಪವೆಲ್ಲ ಇಳಿದಿದ್ದ ಆವಲಿ ಮಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ರೊಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸೊಪ್ಪನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿದಳು.
ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿ ಅವನು ತಡವಾಗುವವರೆಗೆ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಆಮೇಲೆ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತು ಸಂತರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೂಕಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಲೆಯ ಜುಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದು ದಾರ ಕಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಗೂಟಕ್ಕೆ ಬಿಗಿದನು; ಕುತ್ತಿಗೆ ಜಗ್ಗಿದರೆ ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಾಲ್ಕು ದಿನ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ನಿದ್ದೆ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಡಲಿಲ್ಲ.
ಎಲ್ಲರ ಸೇವಕ
ದೇವರ ಜನರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ದೇವರನ್ನು ತಲುಪುವ ಖಚಿತ ದಾರಿ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಬಂದಿತು.
ಸಂತರು ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವಾಗ ತುಕಾ ಅವರು ಕುಣಿಯುವ ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಗುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ದೀವಟಿಗೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಅವರ ಚಪ್ಪಲಿಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದನು.
ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡಲು ಅವರ ಹೊರೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರು ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡರೆ ಅವರಿಗೆ ಆಸರೆ ಹುಡುಕಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲವೇ ಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಾಲು ಬಾತುಹೋದ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ನೀರು ಕಾಯಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಜನ ತಮ್ಮ ಮುದಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪಾಡಿಗೆ ತಾವು ಬದುಕಲಿ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಾಗ, ಅವನು ಅವಕ್ಕೆ ಹುಲ್ಲೂ ನೀರೂ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇರುವೆ ಗೂಡುಗಳ ಬಾಯಿಯ ಬಳಿ ಹಿಟ್ಟು, ಸಕ್ಕರೆ, ತುಪ್ಪ ಇಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಯಾವ ಹುಳುವೂ ತುಳಿತಕ್ಕೆ ಸಿಗದಂತೆ ಹೆಜ್ಜೆ ನೋಡಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮಣ್ಣಿನ ಗಡಿಗೆ ತುಂಬ ನೀರು ಹೊತ್ತು ದಾರಿಗೆ ತರುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಾಯಿಲೆ ಬಿದ್ದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಬೇಟೆಗಾರರು ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ, ಅವರು ಅವನ್ನು ಬಿಡುವವರೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಒಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಕೊಡು ಎಂದರೆ ಕೂಡಲೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ಒಂದು ದಿನ ಒಬ್ಬ ಮುದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿಧವೆ ಕೋಲೂರಿಕೊಂಡು ಕುಂಟುತ್ತ ಸಂತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. "ಅಮ್ಮಾ, ನಿನಗೆ ಸುಸ್ತಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೋ," ಎಂದನು. ಬದಲಿಗೆ ತನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಎಣ್ಣೆ ತಂದುಕೊಡುವಂತೆ ಅವಳು ಕೇಳಿದಳು. ಅವನು ತಂದ ಎಣ್ಣೆ ಎಂಟು ದಿನಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗಬೇಕಿತ್ತು; ಅದು ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟೋ ದಿನ ಬಂದಿತು. ಬೇಗನೆ ಜನ ತಮ್ಮ ಎಣ್ಣೆಯ ಡಬ್ಬಿಗಳನ್ನು ಅವನ ಕೊರಳಿಗೆ ನೇತುಹಾಕಿ ಅವನ ಚೀಲವನ್ನು ಹಣದಿಂದ ತುಂಬತೊಡಗಿದರು. ಅವನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಣ್ಣೆ ಮಾರುವವನ ಕೈಗೆ ಕೊಟ್ಟು, "ನಿನಗೆ ಸರಿ ಎನಿಸಿದಂತೆ ತುಂಬು," ಎಂದನು. ಅವನು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಡಬ್ಬಿಯಲ್ಲೂ ಅವನ ಹಣದ ಬೆಲೆಯಷ್ಟೇ ಎಣ್ಣೆ ಇತ್ತು.
ಒಮ್ಮೆ ಆವಲಿ, "ಇಂದು ನಿನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಊಟಕ್ಕೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ," ಎಂದಳು. ತುಕಾ ಸೊಪ್ಪು ಕೊಯ್ದು ತರಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಹೊಲ ಕೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಲವು ಕೂಲಿಯವರು ತಮಾಷೆಗೆ, "ಬಂದು ನಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡು!" ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ಅವನು ದೇವರ ನಾಮ ಹಾಡುತ್ತ ಅವರ ಜೊತೆ ಕೊಯ್ಯತೊಡಗಿದನು, ಅವರೆಲ್ಲರಿಗಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಯ್ದನು. ಸೊಪ್ಪಿನ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಪೂರ್ತಿ ಮರೆತುಬಿಟ್ಟನು.
ಕೃಷ್ಣ ತುಕಾನ ರೂಪ ತಾಳಿ, ಶ್ರಾದ್ಧದ ಊಟಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೊರೆ ಹೊತ್ತು ಮನೆಗೆ ತಂದು, ನೆರೆಯವರಿಂದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಎರವಲು ಪಡೆದು, ಇಡೀ ಊರನ್ನು ಊಟಕ್ಕೆ ಕರೆದನು. ಅತಿಥಿಗಳ ಪಾದ ತೊಳೆದು, ತಾನೇ ತುಪ್ಪ ಬಡಿಸಿದನು. ಅತಿಥಿಗಳು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಭಿಕ್ಷುಕರು ಬಂದರು; ಅವರಿಗೂ ಊಟ ಹಾಕಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ನದಿಯಲ್ಲಿ ತೊಳೆದು, ಮರಳಿ ಕೊಟ್ಟು, ಮಾಯವಾದನು.
ಸಂಜೆ ತುಕಾ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಗೋಧಿಯ ಸಿವುಡುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಮನೆಗೆ ಬಂದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಒಂದು ಜೇನುಗೂಡಿಗೆ ತಾಗಿತು; ಜೇನುನೊಣಗಳು ಅವನನ್ನು ಮುತ್ತಿಕೊಂಡವು. ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಲಿಲ್ಲ. "ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರೇ ತಮ್ಮ ದಿನದಂದು ಜೇನುನೊಣಗಳಾಗಿ ಬಂದಿರಬಹುದು," ಎಂದುಕೊಂಡನು. ದೇವರು ಕಾಣದಂತೆ ಬಂದು ಅವುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು.
"ಇದನ್ನು ಬೀಸು," ಎಂದನು ಅವನು ಆವಲಿಗೆ, "ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕು." "ನಿನಗೆ ಹುಚ್ಚೇ?" ಎಂದಳು ಅವಳು. "ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನೀನು ಆಗಲೇ ಮಾಡಿದೆಯಲ್ಲ," ಎಂದು ಇಡೀ ಕಥೆ ಹೇಳಿದಳು. ತುಕಾ ಅತ್ತನು. "ಜಗತ್ತಿನ ಜೀವವಾದವನಿಂದ ನಾನು ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿದೆ," ಎಂದನು. "ವಿಠಾಬಾಯಿ, ನೀನು ಈಗ ಬರದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಊಟ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ." ದೇವರು ತನ್ನ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ಆವಲಿ ಅವನಿಗೆ ಬಡಿಸಿದಳು. ದೇವರೂ ತುಕಾನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಊಟ ಮಾಡಿದರು.
ಹಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ
ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಿಠೋಬ ನಾಮದೇವನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ತುಕಾನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ಅವನು ತುಕಾನ ಬೆನ್ನು ತಟ್ಟಿದನು. "ಏಳು, ತುಕಾ, ಕೇಳು," ಎಂದನು. "ಇವನು ನಾಮಾ. ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಇವನು ನನಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ವ್ರತ ಮಾಡಿದ್ದ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿವೆ. ಅವನ್ನು ನೀನು ಕಟ್ಟಬೇಕು ಎಂದು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ವರವನ್ನು ನಾನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ಎಷ್ಟೋ ಜನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲದ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡಬೇಡ. ಶುರು ಮಾಡು."
ತುಕಾನಿಗೆ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೀಪ ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನೇ ಉದಯಿಸಿದಂತಾಯಿತು. ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವುದನ್ನು ಎಂದೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಖಾಲಿ ಕಾಗದಗಳ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಮಾತುಗಳು ಬಂದಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಬರೆದನು. ಅವನ ಮೊದಲ ಹಾಡುಗಳು ಗೋಪಾಲಕರ ನಡುವೆ ಮಗುವಾಗಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣನ ಬಗ್ಗೆ.
ಈಗ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾವುದಾದರೂ ಹಾಡು ನೆನಪಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಹೊಸ ಅಭಂಗಗಳು ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದರಂತೆ ಅವನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಸುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಜನ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ಕೇಳಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು; ಏಕಾದಶಿಯಂದು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರು ಸ್ನೇಹಿತರು, ಕಡೂಸಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗಂಗಾಧರ ಮಾವಳ ಮತ್ತು ಚಾಕಣದ ಗಾಣಿಗ ಸಂತಾಜಿ ಜಗನಾಡೆ, ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಹಿಮ್ಮೇಳ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವನು ಹಾಡಿದಂತೆಯೇ ಅವನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.
ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾರಿ, ಆಷಾಢದಲ್ಲೂ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲೂ, ಅವನು ಬರಿಗಾಲಲ್ಲಿ ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ತವರುಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ಹೊಸ ಮದುಮಗಳಂತೆ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು.
ಮುಳ್ಳಿನ ಕೋಲುಗಳು
ಮಂಬಾಜಿ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಾಧುವಾಗಿ ದೇಹುವಿನಲ್ಲಿ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ್ದನು; ಅವನಿಗೆ ಕೆಲವು ಶಿಷ್ಯರಿದ್ದರು. ತುಕಾನ ಕೀರ್ತಿ ಬೆಳೆದಂತೆ ಮಂಬಾಜಿಯ ಅಸೂಯೆಯೂ ಬೆಳೆಯಿತು. "ತುಕಾ ಜಾತಿಯಿಂದ ಬರೀ ಅಂಗಡಿಯವನು," ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು, "ಆದರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಾರೆ."
ಆವಲಿಯ ತಂದೆ ಅವಳಿಗೆ ಒಂದು ಎಮ್ಮೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ಅದು ಮಂಬಾಜಿಯ ಬೇಲಿಯನ್ನು ನುಗ್ಗಿ ಅವನ ಎಳೆಯ ಗಿಡಗಳನ್ನು ತಿಂದಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಒಂದು ಏಕಾದಶಿಯ ಸಂಜೆ, ಜನ ಸುತ್ತಿ ನಡೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗಲಿ ಎಂದು, ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲಿನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಮಂಬಾಜಿ ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಕೆಲವು ಮುಳ್ಳಿನ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ತುಕಾ ಕಿತ್ತನು.
ಮಂಬಾಜಿ ಒಂದು ಕೋಲು ಹಿಡಿದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಕೋಲು ಮುರಿಯುವವರೆಗೆ ತುಕಾನನ್ನು ಹೊಡೆದನು, ಆಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಿತ್ತನು, ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದು. ಹತ್ತೋ ಇಪ್ಪತ್ತೋ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಮುರಿದನು. ತುಕಾ ನಿಂತ ಜಾಗದಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡಲಿಲ್ಲ, ಒಂದು ಮಾತೂ ಆಡಲಿಲ್ಲ. ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ಮಂಬಾಜಿಯ ತೋಳು ಸುಸ್ತಾಗಿ ಇನ್ನು ಹೊಡೆಯಲಾಗದಾಗ ಅವನು ಮನೆಗೆ ಹೋದನು.
ತುಕಾ ದೇವಾಲಯದೊಳಗೆ ಹೋದನು. "ನನಗೆ ಹೊಡೆಸಿದವನು ನೀನು," ಎಂದನು ವಿಠೋಬನಿಗೆ. "ಇದೆಲ್ಲ ನಿನ್ನದೇ ಕೆಲಸ." ಆವಲಿ ಇಕ್ಕಳದಿಂದ ಅವನ ಮೈಯಿಂದ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತಳು; ಆ ಹೊತ್ತೆಲ್ಲ ಕರಿಯನನ್ನು ಬೈಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಳು.
ಆ ರಾತ್ರಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಡೆಯುವ ಕೀರ್ತನೆಗೆ ಸಭಾಂಗಣ ತುಂಬಿತ್ತು, ಆದರೆ ಮಂಬಾಜಿ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. "ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಬರುತ್ತಾನೆ," ಎಂದನು ತುಕಾ. "ಅವನನ್ನು ಏನು ತಡೆದಿದೆ?" ಮಂಬಾಜಿಗೆ ಮೈಕೈ ನೋವು ಎಂದು ಸುದ್ದಿ ಬಂದಿತು. ತುಕಾ ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಣೆ ಇಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನ ಕೈಕಾಲುಗಳನ್ನು ತಿಕ್ಕತೊಡಗಿದನು. "ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆದು ನನ್ನ ಒಡೆಯರಿಗೆ ಸುಸ್ತಾಗಿದೆ," ಎಂದನು. "ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಗಿಡಗಳನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಿಮಗೆ ಕೋಪ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ, ಕೀರ್ತನೆಗೆ ಬನ್ನಿ." ಮಂಬಾಜಿಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಯಿತು; ಅವನು ಬಂದನು.
ವಿಠೋಬನ ಹಾಲು
ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ, ತುಕಾ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಇಬ್ಬರು ಕಳ್ಳರು ರಾತ್ರಿ ಅದೇ ಎಮ್ಮೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಹಿಡಿದ ಒಬ್ಬ ದೈತ್ಯ ಮನುಷ್ಯ ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. ಅವರು ಯಾವ ದಾರಿ ಹಿಡಿದರೂ ಅವನು ಅಲ್ಲಿದ್ದನು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಎಮ್ಮೆಯನ್ನು ಅದು ಎಲ್ಲಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲೇ ಮರಳಿ ಕಟ್ಟಿದರು; ಆದರೂ ಆ ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿ ಓಣಿಯನ್ನೂ ತಡೆದು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಕೀರ್ತನೆಗೆ ಬಂದು ತುಕಾನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು.
ಪಾಂಡುರಂಗನನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ತುಕಾ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದನು; ಅವನು ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. "ಓಹೋ, ನೀನು ಹೋದದ್ದು ಅಲ್ಲಿಗೆ!" ಎಂದು ಕೂಗಿದನು. "ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಿನ್ನ ಗುಣ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ನೀನು ದನಗಳ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ದನ ಕಾಯುವುದು ನಿನಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇಷ್ಟ. ಕೊನೆಯ ಹಾಡುಗಳ ಹೊತ್ತಿಗಾದರೂ ಮರಳಿ ಬಾ!" ಆಗ ತುಕಾನ ಹಿಂದೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಹಿಡಿದು ಭಗವಂತ ಒಳಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ಜನ ಕಂಡರು. "ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ," ಎಂದನು ತುಕಾ ಕಳ್ಳರಿಗೆ. "ನಿಮಗೆ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ಎಮ್ಮೆಯನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ." ಅವರು ದೇವರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಕೂಗುತ್ತ ಓಡಿಹೋದರು.
ಅಂದಿನಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತುಕಾ ಒಂದು ಪಾತ್ರೆ ಹಾಲು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಒಯ್ದು ವಿಠೋಬನಿಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹಾಲೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಆವಲಿಗೆ ಸಂಶಯ ಬಂದಿತು. ಅವನ ಜೊತೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಿರಿಯ ಮಗಳು ಭಾಗೀರಥಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. "ದೇವರು ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ," ಎಂದಳು ಹುಡುಗಿ. "ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಅಪ್ಪ ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ನನಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ."
ಒಂದು ದಿನ ಆವಲಿ ತಾನೇ ಹಾಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು. ಅದು ತುಂಬ ಬಿಸಿಯಾಗಿತ್ತು; ದೇವರಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಆರಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಅದನ್ನು ವಿಗ್ರಹದ ತುಟಿಗೆ ಹಿಡಿದಾಗ ದೇವರು ತಲೆಯನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು, ಅವನ ತುಟಿಗಳು ಊದಿಕೊಂಡವು. ಅವಳು ಬೆರಗಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದಳು.
"ದೇವರಿಗೆ ಬಿಸಿ ಹಾಲು ಯಾಕೆ ಕೊಟ್ಟೆ?" ಎಂದು ತುಕಾ ಅವಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು.
"ನಿನ್ನ ಕೃಷ್ಣ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೇ ನುಂಗಿದ ಎಂದು ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹಾಡುತ್ತಿರುತ್ತೀಯೆ," ಎಂದಳು ಅವಳು. "ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಸಿ ಹಾಲು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಡುತ್ತದೆ?"
ತುಕಾ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಓಡಿದನು. ದೇವರ ಕುತ್ತಿಗೆ ತಿರುಗಿತ್ತು, ತುಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೊಬ್ಬೆ ಎದ್ದಿದ್ದವು. ಕೂಸಿಗೆ ಸುಟ್ಟಾಗ ತಾಯಿ ಅಳುವಂತೆ ತುಕಾ ಅತ್ತನು. "ಪಂಢರಿಯ ರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ಸುಟ್ಟಿದೆಯಲ್ಲ!" ಎಂದು ಕೂಗಿದನು. ಅವನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಊತ ಇಳಿಯಿತು. ಆದರೆ ಕುತ್ತಿಗೆ ಒಂದು ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು.
ಅವರ ಮಗ ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ಮೂತ್ರಕೋಶದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಾಗಿ ತೀವ್ರ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದಿತು. ಆವಲಿ ಎಲ್ಲ ವೈದ್ಯರನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ತಾಯಿತಗಳನ್ನೂ ವಿಭೂತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು; ಯಾವುದೂ ಫಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ನೆರೆಯವರು, "ನಿನ್ನ ಗಂಡನ ದೇವರಿಂದ ಆಗುವುದು ಇದೇ," ಎಂದರು. ಒಂದು ಸಂಜೆ ಹುಡುಗನ ಹೊಟ್ಟೆ ಊದಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಕೈಕಾಲು ತಣ್ಣಗಾಗಿದ್ದವು. ಆವಲಿ ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೂ ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಪ್ಪಲಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಅವನನ್ನು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು. "ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಆ ಕರಿಯನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಎಸೆಯುತ್ತೇನೆ," ಎಂದಳು, "ಆಮೇಲೆ ಈ ಚಪ್ಪಲಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತೇನೆ."
ವಿಗ್ರಹದ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಬಂದಿತು. ಅದು ರುಕ್ಮಿಣಿಯದು. "ನಾನು ಇವನನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಮನೆಗೆ ಹೋಗು."
ಹುಡುಗ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. "ಅಮ್ಮಾ," ಎಂದನು, "ನನಗೆ ಹಸಿವಾಗುತ್ತಿದೆ."
ತುಕಾ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, "ನಾವು ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟೆವು," ಎಂದನು.
ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಗುರು
ತುಕಾನಿಗೆ ಗುರು ಇರಲಿಲ್ಲ. ದೇವರು ಯೋಚಿಸಿದನು: ಬೇರೆಯವರು ಇವನನ್ನು ನೋಡಿ ಇವನಂತೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಗುರುಪರಂಪರೆ ಮುರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ದಶಮಿಯಂದು, ಒಂದು ಗುರುವಾರ, ಅವನು ತುಕಾನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದನು.
ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ತುಕಾ ಇಂದ್ರಾಯಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಎದುರಾದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅಥವಾ ಸಂತನ ಮುಂದೆ ತುಕಾ ಯಾವಾಗಲೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಣೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಈಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿ ಅವನಿಗೆ ತುಳಸಿ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತುಕಾನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟು ರಾಮ ಕೃಷ್ಣ ಹರಿ ಎಂಬ ಮಂತ್ರ ಕೊಟ್ಟನು. ತನ್ನ ಗುರುಗಳ ಹೆಸರು ರಾಘವ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಶವ ಚೈತನ್ಯ ಎಂದೂ, ತನ್ನ ಹೆಸರು ಬಾಬಾ ಚೈತನ್ಯ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. "ಪಾಂಡುರಂಗನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಬಿಡಬೇಡ," ಎಂದನು.
ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಊಟ ಮಾಡುವಂತೆ ತುಕಾ ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಅತಿಥಿ ಕೇಳಿದ್ದು ಕಾಲು ಸೇರು ತುಪ್ಪ ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ಆವಲಿ ಸಿಡಿಮಿಡಿಗೊಂಡಳು: ಅವನು ಮನೆಗೆ ಕರೆತರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದಾರಿಹೋಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೂ ತುಪ್ಪ ಎಲ್ಲಿಂದ ತರಲಿ? ಅವರು ಜಗಳವಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಗುರು ಹೊರಟುಹೋದನು.
ತುಕಾ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. "ನನ್ನ ಗುರು ಈ ಬದುಕಿನ ಸಾಗರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿಸಿದನು," ಎಂದನು, "ಅವನು ಕೇಳಿದ್ದು ಸ್ವಲ್ಪ ತುಪ್ಪ ಮಾತ್ರ."
ಆವಲಿಯ ಮಾತು
ಮನೆಯ ಜಗಳಗಳನ್ನು ತುಕಾನಿಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಒಂದು ಕಾಲ ಬಂದಿತು; ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಅವನು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಹಗಲು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಿದ್ದನು, ರಾತ್ರಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು.
ಒಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನದಿಯಿಂದ ಬರುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆವಲಿ ಅವನಿಗೆ ಎದುರಾದಳು. ಅವನ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. "ಎರಡು ತಿಂಗಳಿಂದ ನೀನು ಮನೆಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ! ನಾನು ಯಾರ ಹೆಂಡತಿ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಲಿ?"
"ವಿಠೋಬ ಮತ್ತು ರಖುಮಾಯಿ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ತಾಯಿ," ಎಂದನು ಅವನು. "ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೋ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಕೆಡುವುದಿಲ್ಲ."
"ನೀನು ಮನೆಗೆ ಬರಬೇಕು."
"ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಮಾತು ಕೊಡು."
ಅವಳು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಳು; ಅವನು ಬಂದನು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿಯ ತುಳಸಿ ಗಿಡದ ಹತ್ತಿರ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತರು; ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ದೇವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದನು. ತಮ್ಮದೆನ್ನುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಪಾಂಡುರಂಗನನ್ನು ನಂಬುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವಳಿಗೆ ಹನ್ನೊಂದು ಅಭಂಗಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಆವಲಿಯ ಮನಸ್ಸೂ ಸಂಸಾರದಿಂದ ದೂರ ತಿರುಗಿತು. ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅವಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಯ್ಯಲು ಬಿಟ್ಟಳು: ದನಕರು, ಧಾನ್ಯ, ಹಣ, ಅಡುಗೆಯ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಡದೆ. ಅಲೆಮಾರಿ ಸಾಧುಗಳು ಒಲೆಯ ಬೂದಿಯನ್ನೂ ಒಯ್ದರು.
ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಒಣಗಲು ಹಾಕಿದ್ದ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಉಳಿದಿದ್ದವು. ಮಹಾರ್ ಜಾತಿಯ ಒಬ್ಬ ಹೆಂಗಸು ಬಟ್ಟೆಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತ ಬಂದಳು; ತುಕಾ ಅವನ್ನೂ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಮಹಾರ್ ಹೆಂಗಸು ರುಕ್ಮಿಣಿ.
ಹಳ್ಳಿಯ ಹುಡುಗರು ಆವಲಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳ ಹಳೆಯ ಸ್ವಭಾವ ಮರಳಿತು. ದೇವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕಲು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕುತ್ತ ಹೋದಳು. ಅಲ್ಲಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಅವಳನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡು ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿ, ಒಂದು ಹಿಡಿ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಳು. ಆವಲಿ ಅವನ್ನು ಉಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರಗೆ ಬಂದಳು. ತುಕಾ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, "ಅವಳು ತುಂಬ ಆತುರಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ," ಎಂದು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು.
ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಮದುವೆಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಏನು ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಆವಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ತುಕಾ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು; ಅಲ್ಲಿ ಅವನದೇ ಜಾತಿಯ ಕೆಲವು ಹುಡುಗರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವನು ಅವರನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದು, ಕೆಲವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಅದೇ ದಿನ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಮದುವೆ ಮಾಡಿದನು. ಹುಡುಗರ ಮನೆಯವರಿಗೆ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದಾಗ ಅವರು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದರು; ಹಳ್ಳಿ ನಾಲ್ಕು ದಿನ ಮದುವೆಯ ಸಂಭ್ರಮ ಆಚರಿಸಿತು.
ಒಂದೇ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಮತ್ತು ವಿಠೋಬ
ಚಿಂಚವಡದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ಮಹಾ ಭಕ್ತನಾದ ಚಿಂತಾಮಣ ದೇವ ಎಂಬುವವನು ಇದ್ದನು. ವಿಠೋಬನ ವಿಗ್ರಹ ಬಂದು ತುಕಾನ ಜೊತೆ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜನ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು; ಅದನ್ನು ತಾನೇ ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಬೇಕೆನಿಸಿತು. ಅವನು ತುಕಾನನ್ನು ಕರೆಸಿದನು.
ತುಕಾ ಬಂದಾಗ ಚಿಂತಾಮಣ ದೇವ ಮೌನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು; ಅದರ ನಡುವೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಹೂಗಿಡಗಳ ಪಾತಿಗಳನ್ನು ತುಳಿದುಹಾಕಿದ್ದ ತನ್ನ ತೋಟಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು. ಅವನು ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗ ತುಕಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಣೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ತುಕಾ ಶೂದ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ಚಿಂತಾಮಣ ದೇವ ಮರಳಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. "ಯಾವಾಗ ಬಂದೆ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. "ನೀವು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ," ಎಂದನು ತುಕಾ, "ನಿಮ್ಮ ಯೋಚನೆಗಳು ನಿಮ್ಮ ಹೂವಿನ ಪಾತಿಗಳ ಕಡೆ ಹೋದಾಗ."
ಊಟದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತುಕಾ ಎರಡು ಹೆಚ್ಚಿನ ತಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟನು. "ಒಂದು ವಿಠೋಬನಿಗೆ," ಎಂದನು. "ಇನ್ನೊಂದು ಗಣೇಶನಿಗೆ. ನೀವು ಅವನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತೀರಾ?" ಚಿಂತಾಮಣ ದೇವ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಿದನು. "ನಿಮ್ಮ ಗಣೇಶ ಈಗ ತಾನೇ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತನನ್ನು ಎಳೆದು ತರಲು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದ್ದಾನೆ," ಎಂದನು ತುಕಾ. "ಸ್ವಲ್ಪ ತಾಳಿ." ಬೇಗನೆ ಗಣೇಶ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಂಡಿದನು; ಅದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕಿತು.
"ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಉಣಿಸಿ," ಎಂದನು ತುಕಾ.
"ವಿಗ್ರಹ ಹೇಗೆ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ?" ಎಂದನು ಚಿಂತಾಮಣ ದೇವ. "ಅದು ನೈವೇದ್ಯದ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ನೀನು ಅವನನ್ನು ತಿನ್ನುವಂತೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆಯಾದರೆ ಮಾಡು."
ಆಗ ತುಕಾ ಗಣೇಶನಿಗೆ ಹಾಡಿದನು; ಗಣೇಶ ಬಂದು ತನ್ನ ತಟ್ಟೆಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತನು. ಆಮೇಲೆ ತುಕಾ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಪಾಂಡುರಂಗನನ್ನು ನೆನೆದನು; ವಿಠೋಬ ಬಂದು ಇನ್ನೊಂದು ತಟ್ಟೆಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತನು. ಇಬ್ಬರು ದೇವರೂ ಬೆರಳುಗಳಿಂದ ಊಟ ಮಾಡಿದರು; ಆಹಾರ ಒಳಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬೆರಗಾಗಿ ನೋಡಿದರು; ತುಕಾ ಅವರಿಗೆ ಕೈ ತೊಳೆಯಲು ನೀರು ತಂದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಮಾಯವಾದರು.
ಚಿಂತಾಮಣ ದೇವ ತುಕಾನನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ತುಕಾ ಅವನನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿದನು. "ನಾನೇ ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು," ಎಂದನು. "ನನ್ನ ಭಗವಂತ ತನ್ನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪಾದದ ಗುರುತನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೆಳಜಾತಿಯವನಾದ ನಾನು ಯಾರು?"
"ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತನನ್ನು ಎಂದೂ ಕೆಳಜಾತಿಯವನು ಎನ್ನಬಾರದು," ಎಂದು ಚಿಂತಾಮಣ ದೇವ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ನದಿಯಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು
ಲೋಹಗಾಂವ್ ಊರಿನ ಜನ ಬಂದು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ತುಕಾನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು; ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಇದ್ದು ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿ ಹಾಡಿದನು. ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ಹಬ್ಬಿತು. ಚಂದ್ರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವಂತೆಯೇ, ಕಳ್ಳರಿಗೆ ಅದು ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ.
ವಾಘೋಲಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ವಿದ್ವಾಂಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇದ್ದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳನ್ನೂ ಓದಿದ್ದನು, ರಾಜರೂ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತುಕಾನ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂದಿತು. ಅವನು ಪುಣೆಯ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ದೂರಿದನು: "ತುಕಾ ಶೂದ್ರ, ಅವನು ವೇದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ದೇವರ ನಾಮವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ." ತುಕಾನನ್ನು ಊರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವಂತೆ ಅಧಿಕಾರಿ ದೇಹುವಿನ ಪಟೇಲನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
ತುಕಾ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಓದಿದನು. "ನಾನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿ?" ಎಂದನು. ಆಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ರಾಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಕಾಣಲು ವಾಘೋಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಅವನ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಣೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹಾಡತೊಡಗಿದನು.
"ನೀನು ಶೂದ್ರ," ಎಂದನು ರಾಮೇಶ್ವರ. "ನಿನ್ನ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಅವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಹಕ್ಕು ನಿನಗಿಲ್ಲ. ಅವನ್ನು ಹಾಡುವವನೂ ಕೇಳುವವನೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ಇನ್ನೊಂದು ಪದ್ಯವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಬಾರದು."
ತುಕಾನಿಗೆ ನೋವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. "ನಾನು ತುಂಬ ಹರಟಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ವಿಠೋಬನೇ ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ," ಎಂದುಕೊಂಡನು. "ನೀವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು," ಎಂದನು, "ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಈಗಾಗಲೇ ಬರೆದಿರುವ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಏನು ಮಾಡಲಿ?"
"ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಅವನ್ನು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸು."
"ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗೆ ತಲೆಬಾಗುತ್ತೇನೆ."
ಅವನು ದೇಹುವಿಗೆ ಮರಳಿ, ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯುತ್ತಿರಲು, ವಿಠೋಬನ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. "ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದೆ," ಎಂದನು, "ಈಗ ನಾನು ಅವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆ." ಅವನು ತನ್ನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಒಂದು ಕಲ್ಲಿನ ಜೊತೆ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿ, ವಿಠ್ಠಲನ ನಾಮವನ್ನು ಕೂಗಿ, ಆಳವಾದ ಮಡುವಿಗೆ ಬಿಟ್ಟನು.
ದೇಹುವಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರ ಹೃದಯ ಒಡೆದುಹೋಯಿತು. ಬೇರೆ ಕೆಲವರು ಖುಷಿಪಟ್ಟರು. ಐದು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ತುಕಾನ ಬಳಿ ಬಂದರು. "ಹಿಂದೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸಾಲಪತ್ರಗಳನ್ನು ಇದೇ ನದಿಗೆ ಎಸೆದು ನಿನ್ನ ಲೌಕಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿದೆ," ಎಂದರು. "ಈಗ ನಿನ್ನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಆಗಿದ್ದರೆ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ನೀನು ಇನ್ನೂ ಮುಖ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ."
ಆ ಮಾತುಗಳು ಬಾಣಗಳಂತೆ ಅವನೊಳಗೆ ನಾಟಿದವು. ಅವನು ದೇವಾಲಯದ ಬಾಗಿಲ ಮುಂದಿನ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದನು. ದೇವರು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವವರೆಗೆ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ಅವನು ಹಾಡಿದನು:
"ಎಷ್ಟೋ ಜನರನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದ ಮೇಲೆ, ತಾಯಿ ಪಾಂಡುರಂಗ, ಒಬ್ಬನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಬೇಸರವಾಯಿತೇ? ಮಗು ಅತ್ತು ಕೇಳುವುದನ್ನು ತಾಯಿಯೇ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಮಗು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು? ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಶಕ್ತಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ ಅದೇ ಆಗುತ್ತದೆ."
ಆವಲಿಯೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು. ಅವನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೋ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಎಂದು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಾಯಿತು.
ಆಗ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಮಗು ಬಂದು ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟಿತು. ಅದು ಹರಿ. "ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಹಾಯಕ," ಎಂದಿತು ಮಗು. "ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಬೆಂಕಿಗೆ ಎಸೆದಾಗ ಬೆಂಕಿ ಅವನಿಗೆ ತಣ್ಣಗೆನಿಸಿತು. ಅವನನ್ನು ಬಂಡೆಯಿಂದ ತಳ್ಳಿದಾಗ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದೆ. ನಾನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಿನ್ನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅವಚಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ನೀನೇ ನೋಡುತ್ತೀಯೆ."
ಉರಿಯುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ
ಈ ನಡುವೆ ರಾಮೇಶ್ವರ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಪುಣೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ತಿಳಿನೀರಿನ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಇಳಿದನು; ಅದು ಅನಗಡಶಾ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಾಧುವಿನ ತೋಟದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಮಂತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅನಗಡಶಾ ಒಂದು ಶಾಪ ಕೂಗಿದನು: "ನಾನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ನೀರನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದವನು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಉರಿಯಲಿ, ಯಾವ ನೀರೂ ಅವನನ್ನು ತಣಿಸದಿರಲಿ."
ಕೂಡಲೇ ರಾಮೇಶ್ವರನ ಚರ್ಮ ನೀರು ತಾಗದ ಕಡೆಯೆಲ್ಲ ಉರಿಯತೊಡಗಿತು. ಸಾಧುವಿನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವಂತೆ ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. "ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ," ಎಂದನು ರಾಮೇಶ್ವರ. "ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ಫಕೀರನ ಬಳಿ ಬೇಡಲು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ." ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಉರಿಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಉರಿದನು; ಅವನ ವಿದ್ಯೆಯೆಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸೆಲ್ಲ ಅದಕ್ಕೆ ಏನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸಂತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆಳಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸೋರುವ ನೀರಿನ ಗಡಿಗೆ ನೇತುಹಾಕಿ, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಉಪವಾಸ ಕುಳಿತನು.
ತುಕಾನ ಉಪವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ, ದೇವರು ದೇಹುವಿನ ಎಷ್ಟೋ ಜನರ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದನು. "ನಾನು ತುಕಾನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಯೇ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ," ಎಂದನು. "ಇಂದು ಅವು ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಹೋಗಿ ಅವನ್ನು ತೆಗೆಯಿರಿ."
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಜನ ನದಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಸೋರೆಕಾಯಿಯಂತೆ ಮಡುವಿನ ಮೇಲೆ ತೇಲುತ್ತಿದ್ದವು. ಈಜುಗಾರರು ಧುಮುಕಿ ಅವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಕೈಗೆ ದಾಟಿಸಿ ದಡಕ್ಕೆ ತಂದರು. ಒಂದು ಪುಟವೂ ಒದ್ದೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.
ಅವರು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಓಡಿ ತುಕಾನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವನು ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಅದು ನಿಜ ಎಂದು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ದುಃಖದ, ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಒಂದು ಹಾಡು ಕಟ್ಟಿದನು:
"ನಾನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದೆ. ಜನರ ಮಾತು ಕೇಳಿದೆ, ನಿನಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟೆ. ಹದಿಮೂರು ದಿನ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ಕಡೆ ಇತ್ತು: ಊಟವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಬದುಕಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ನೀರಿನ ಕೆಳಗೆ ನನ್ನ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ. ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇನ್ನೆಂದೂ ನಿನಗೆ ಇಂಥ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ."
ಜನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಒಯ್ದು ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು; ಆ ಪ್ರತಿಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಾಂತದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಹೋದವು.
ಆಳಂದಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ ರಾಮೇಶ್ವರನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದನು. "ನೀನು ತುಕಾನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಿದೆ," ಎಂದನು, "ಅದಕ್ಕೇ ನೀನು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ವಿನಯದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿ ಹೋಗು, ನೀನು ಗುಣವಾಗುತ್ತೀಯೆ." ರಾಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ತಾನೇ ಹೋಗಲು ಭಯವಾಯಿತು. ಅವನು ಹೊಗಳಿಕೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಪತ್ರ ಬರೆದು ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬ ಶಿಷ್ಯನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ದೇಹುವಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
ತುಕಾ ಅದನ್ನು ಓದಿದನು; ಅವನ ಹೃದಯ ಕರಗಿತು. ರಾಮೇಶ್ವರ ಎಂದಾದರೂ ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದ ಎಂಬುದನ್ನೇ ಅವನು ಎಂದೋ ಮರೆತಿದ್ದನು. ಅವನು ಒಂದು ಅಭಂಗ ಬರೆದು ಮರಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು:
ಮನಸ್ಸು ನಿಜವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಮಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ ಅಮೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳು ಸಿಹಿಯಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತವೆ. ದೀನರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ದೇವರು ಮೆಚ್ಚಿದಾಗ ಬೆಂಕಿಯೂ ತಣ್ಣಗೆನಿಸುತ್ತದೆ.
ಬೆಂಕಿ ತಣ್ಣಗೆನಿಸುವ ಮಾತಿಗೆ ರಾಮೇಶ್ವರ ಬಂದು ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ಅವನ ದೇಹದ ಉರಿ ನಿಂತಿತು.
ಅವನು ಕೂಡಲೇ ದೇಹುವಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ತಿಳಿದ ತುಕಾ ಅವನನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟನು. ಅವರು ದಾರಿಯ ನಡುವೆ ಭೇಟಿಯಾದರು. ರಾಮೇಶ್ವರ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. "ನಿನ್ನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದವನು ನಾನೇ," ಎಂದನು. "ನೀನು ಯಾರೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ."
"ನಾನು ಕೆಳಜಾತಿಯವನು, ಪಾಪಿ," ಎಂದನು ತುಕಾ, "ಯಾವಾಗಲೂ ಕರುಣೆಗಾಗಿ ಬೇಡುವವನು."
"ನಿನ್ನ ಅಭಂಗ ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ," ಎಂದನು ರಾಮೇಶ್ವರ. "ನಾನು ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ." ಅವನು ಎಂದೂ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನೂ ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ತುಕಾನ ಜೀವನದ ಉಳಿದ ಕಾಲವೆಲ್ಲ ಅವನ ಜೊತೆಯೇ ಇದ್ದನು. ರಾಮೇಶ್ವರ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ತುಕಾ ಮರಳಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
ರಾಜನ ಚಿನ್ನ
ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಕೀರ್ತನೆಯ ನಂತರ ಒಬ್ಬ ಸುಂದರ ಹೆಂಗಸು ತುಕಾ ಒಬ್ಬನೇ ಇರುವಾಗ ಬಂದು, ಈ ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ತಾನು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೆ ಎಂದಳು. ತುಕಾ ನಡುಗಿದನು. "ನನಗೆ ಪ್ರತಿ ಹೆಣ್ಣೂ ತಾಯಿ," ಎಂದನು. "ನನ್ನ ಆಸೆಗಳನ್ನು ವಿಠೋಬನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಹೋಗಮ್ಮಾ. ನಿನ್ನ ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ." ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹೋಗಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು.
ಒಣಗಿಯೇ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ ರಾಜ ಶಿವಾಜಿ ಕೇಳಿದನು. ತುಕಾನನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿ ಕರೆತರಲು ಒಂದು ಕುದುರೆಯನ್ನೂ ರಾಜಛತ್ರಿಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ತುಕಾ ಕಂಗಾಲಾದನು. "ಭಗವಂತ, ನನ್ನನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಸುತ್ತೀಯೆ?" ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. "ಮರ್ಯಾದೆ ನನಗೆ ಸಗಣಿಯಂತೆ. ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು." ಬದಲಿಗೆ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಅಭಂಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
ರಾಜ ಅವನ್ನು ಓದಿದನು, ತಾನೇ ಬಂದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಯ ಜೊತೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನ ರಾಶಿ ಹಾಕಿದ ಒಂದು ತಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಲೋಹಗಾಂವಿಗೆ ಬಂದು ತುಕಾನ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಣೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
ತುಕಾ ಚಿನ್ನವನ್ನು ನೋಡಿದನು; ಅವನಿಗೆ ವಾಕರಿಕೆ ಬಂದಂತಾಯಿತು. "ನನಗೆ ಸಂಪತ್ತು ಏಕೆ?" ಎಂದನು. "ನನಗೆ ಬೇಕಾದವನು ವಿಠ್ಠಲ ಒಬ್ಬನೇ. ಮೋಡಗಳು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಅದರ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ನೀವು ತಂದಿರುವುದು ನನಗೆ ಮಣ್ಣಿನಂತೆ. ಆದರೆ ನಿಮಗೆ ಶಾಂತಿ ತರುವ ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತುಳಸಿ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿ. ಏಕಾದಶಿಯ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಸೆ ಇದೆ: ನೀವು ನಿಮ್ಮನ್ನು ವಿಠೋಬನ ಸೇವಕ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು."
ರಾಜನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅವನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ರಾತ್ರಿ ಕೀರ್ತನೆಗೆ ಕುಳಿತನು. ಆ ರಾತ್ರಿ ತುಕಾ ಹಾಡಿದನು: "ವಿಠ್ಠಲ ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಂದೆ. ವಿಠ್ಠಲ ನನ್ನ ಸೋದರ, ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ. ವಿಠ್ಠಲ ನನ್ನ ಸಂಪತ್ತು, ನನ್ನ ಗುಪ್ತ ನಿಧಿ. ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಠ್ಠಲನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನೋಡಿದರೆ ಒಡೆದುಹೋಗಲಿ. ನನ್ನ ಕಾಲುಗಳು ಪಂಢರಿಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಕುಂಟಾಗಲಿ."
ರಾಜನ ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ಕರಗಿತೆಂದರೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಪೇಟವನ್ನು ತೆಗೆದು ನೆಲದ ಮೇಲಿಟ್ಟು, "ನಾನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು," ಎಂದನು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು. ರಾತ್ರಿ ಮಾತ್ರ ಕೇಳಲು ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು.
ಅವನ ತಾಯಿ ಜಿಜಾಬಾಯಿ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ತಳು. "ತುಕಾ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದ," ಎಂದಳು. ಅವಳು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಹಗಾಂವಿಗೆ ಬಂದು, ತುಕಾನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು: "ನನ್ನ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗ ಸಂಸಾರ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಂತ ಮಗನಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯ ಯಾರು ಆಳುತ್ತಾರೆ?" "ಚಿಂತಿಸಬೇಡಿ," ಎಂದನು ತುಕಾ. "ನಾನು ಅವನ ಜೊತೆ ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ."
ಆ ರಾತ್ರಿ ತುಕಾ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಡಿದನು. "ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ತಾನು ಮಾಡಬೇಕು," ಎಂದನು. "ನೀರು ಬಿಟ್ಟು ಕರಗಿದ ತುಪ್ಪಕ್ಕೆ ಹಾರುವ ಮೀನು ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ರಾಜನ ಕೆಲಸ; ಅವರು ಸುಖವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವನೂ ಸುಖವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯ ಹೇಳು, ಹಸಿದವರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕು. ಪ್ರತಿ ಜೀವಿಗೂ ದಯೆ ತೋರು, ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತಿರು. ಕಾಡಿಗೆ ಯಾಕೆ ಹೋಗಬೇಕು? ಹಾಗೆ ಬದುಕು, ದೇವರು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ."
ಕೇಳುತ್ತ ರಾಜ ಅತ್ತನು. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ದೀಪಗಳ ಆರತಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ಪೇಟವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಒಂದು ಸೂಚನೆಗಾಗಿ ಬಯಸಿದನು: ತನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಾದರೆ ರೊಟ್ಟಿ, ತನಗೆ ಮಗ ಹುಟ್ಟುವುದಾದರೆ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ. ಕೇಳದೆಯೇ ತುಕಾ ಅವನಿಗೆ ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು.
ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ, ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜಿ ತುಕಾನ ಕೀರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಚಾಕಣದಿಂದ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಪಠಾಣ ಸೈನಿಕರು ಬಂದರು. ಹಾಡು ನಿಂತಿತು; ಸಭಾಂಗಣ ಭಯದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ತುಕಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. "ನನಗಾಗಿ ನಾನು ಸಾವಿಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರು ನರಳುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡು." ಹಾಡು ಮುಂದುವರಿಸುವಂತೆ ದೇವರು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಮೇಲೆ ದೇವರೇ ಶಿವಾಜಿಯ ರೂಪ ತಾಳಿ ಕಟ್ಟಡದಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ಸೈನಿಕರು ಅವನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದರು. ಅವರು ಇನ್ನೇನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು ಎನ್ನುವಾಗಲೆಲ್ಲ ಅವನು ಮಾಯವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಹೀಗೆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತು ಮೈಲಿ ದೂರದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದನು. ಸಭಾಂಗಣದೊಳಗೆ ಕೀರ್ತನೆ ಬೆಳಗಿನವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು. "ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ನಾನು ಸಾವಿನಿಂದ ಪಾರಾದೆ," ಎಂದನು ರಾಜ, "ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಸಂತರ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿದ್ದೆ." ಒಮ್ಮೆ ರಾಜ ತುಕಾನಿಗೆ ಒಂದು ಇಡೀ ಊರನ್ನೇ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಕೊಡಲು ಮುಂದಾದನು. ತುಕಾ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.
ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ಪತ್ರ
ಒಮ್ಮೆ, ಮಹಾಯಾತ್ರೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು, ತುಕಾನಿಗೆ ಚಳಿಜ್ವರ ಬಂದು ನಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ಪಂಢರಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ತಾಯಿಗಾಗಿ ಕೂಗುವ ಕರುವಿನಂತೆ ಅವನಿದ್ದನು.
ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ಜೊತೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಧ್ವಜಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇಹುವಿಗೆ ಬಂದರು. ಬದಲಿಗೆ ಅವನು ವಿಠೋಬನಿಗಾಗಿ ಅವರ ಕೈಗೆ ಒಂದು ಪತ್ರ ಕೊಟ್ಟನು: ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಅಭಂಗಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬರೆದ ಪತ್ರ.
"ಪ್ರೀತಿಯ ವಿಠಾಬಾಯಿ, ನನ್ನನ್ನು ಯಾಕೆ ಮರೆತೆ? ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಾಣದ ಜಿಂಕೆಮರಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತದೆ. ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದ ಮೀನು ಒದ್ದಾಡುತ್ತದೆ. ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಸಂತರೇ, ತುಕಾ ಏನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ, ಅವನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಯಾಕೆ ದೂರ ಇಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿ."
ಅವನು ಯಾತ್ರಿಕರ ಜೊತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ತುಂಬ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ನಡೆದನು; ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲು ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅವರೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹಳ್ಳಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವರು ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ಪಂಢರಪುರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅವನ ಪತ್ರವನ್ನು ವಿಠೋಬನ ಮುಂದೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದಿದರು; ಕೇಳಿದವರೆಲ್ಲ ಅತ್ತರು. ದೇವರು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸೂ ಕರಗಿತು. "ತುಕಾನಿಗೆ ಹುಷಾರಿಲ್ಲ, ಬರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ," ಎಂದು ರುಕ್ಮಿಣಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. "ನಾವೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ." ರುಕ್ಮಿಣಿ ಹೇಳಿದಳು, "ಈ ಭಕ್ತರೆಲ್ಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಬದಲಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಗರುಡನನ್ನು ಕಳುಹಿಸು."
ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಹೊರುವ ಮಹಾ ಹದ್ದಾದ ಗರುಡ ದೇಹುವಿಗೆ ಹಾರಿ ಬಂದನು. ಯಾತ್ರಿಕರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಯಂತೆ ಅಲ್ಲಾಡದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ತುಕಾನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಗರುಡ ಅವನಿಗೆ ದೇವರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು: "ಸ್ವರ್ಗ ಇರುವವರೆಗೆ ನೀನು ಬದುಕಿರುತ್ತೀಯೆ. ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲುವುದನ್ನು ನೀನು ಸಹಿಸಲಾರೆ, ನಾನೂ ಸಹಿಸಲಾರೆ. ಗರುಡನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಬಾ."
ತುಕಾ ಅದನ್ನು ಅಳುತ್ತ ಓದಿದನು. "ನೀನು ನನ್ನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಹೊರುತ್ತೀಯೆ," ಎಂದನು ಹದ್ದಿಗೆ. "ನಾನು ಅವನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊರುತ್ತೇನೆ. ಕಾಲುಂಗುರ ಚಿನ್ನದ್ದಾದರೂ ಅದನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೋಗಿ ನಾನು ಹೇಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು, ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ." ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹದ್ದಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
ಯಾತ್ರಿಕರು ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದಾಗ, ತುಕಾ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರಿಗಾಗಿ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತ ಅದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. "ಇಂದು ಭಗವಂತ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ," ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವನು ಶುಭಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಟುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಕಾದನು. "ಅವನು ಯಾಕೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ? ಯಾರ ಪೂಜೆ ಅವನನ್ನು ತಡೆದಿದೆ?"
ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹದ್ದಿನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮಿಂಚಿದವು. ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ ಉಟ್ಟು, ಕಿರೀಟದಲ್ಲಿ ನವಿಲುಗರಿಗಳನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೃಷ್ಣ ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ಜೊತೆ ಇಳಿದು ಬಂದನು. ತಾಯಿ ತನ್ನ ಕೂಸನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವನು ತುಕಾನನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.
ಆಮೇಲೆ ಅವನು ತುಕಾನ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಅವನ ಜೊತೆ ಅವನ ಮನೆಗೆ ನಡೆದನು. ಅದು ಹಳೆಯ ಮುರುಕು ಗುಡಿಸಲು; ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಗಾಳಿ ಅದರೊಳಗೆ ನುಗ್ಗುತ್ತಿತ್ತು. "ನನಗೆ ಹಸಿವಾಗಿದೆ," ಎಂದನು ದೇವರು. "ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಊಟ ಹಾಕು." ಆವಲಿ ಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಸೊಪ್ಪಿನ ಸರಳ ಊಟ ಮಾಡಿದಳು. ಮಹಾ ಯಜ್ಞಗಳ ಶ್ರೀಮಂತ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟದ ಭಗವಂತ ಆ ಗುಡಿಸಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಊಟ ಮಾಡಿದನು.
ಆಳಂದಿಯ ಹಕ್ಕಿಗಳು
ದೇವರೂ ಜೀವನೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುವ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಗ್ರಂಥವನ್ನು ತುಕಾನಿಗೆ ಓದಿ ಹೇಳಲು ಒಬ್ಬ ವಿದ್ವಾಂಸ ದೇಹುವಿಗೆ ಬಂದನು. ತುಕಾ ತನ್ನ ಕಂಬಳಿಯನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡು, "ಓದಿ. ನನ್ನ ಯೋಚನೆಗಳು ಅಲೆಯದಂತೆ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ," ಎಂದನು. ಮೂರು ಗಂಟೆಗಳ ನಂತರ ಆ ಮನುಷ್ಯ ಕಂಬಳಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ನೋಡಿದಾಗ, ತುಕಾ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆರಳಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಲೆದೂಗುತ್ತ ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂದಿತು. ತುಕಾ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಅಭಂಗ ಹಾಡಿದನು. "ದೇವರನ್ನೂ ಅವನ ಭಕ್ತನನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ," ಎಂದನು. "ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಅವನಿಂದ ಅಗಲಿಸುತ್ತದೆ. ನಾನು ಅವನ ಭಕ್ತನಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು." ಆ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಯಿತು; ಅವನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸತೊಡಗಿದನು.
ಲೋಹಗಾಂವಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನು ತುಕಾನ ಕೀರ್ತನೆಯ ನಡುವೆ ತಂದು ಮಲಗಿಸಿದಳು. "ಇವನನ್ನು ಬದುಕಿಸು," ಎಂದಳು, "ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಮೋಸಗಾರ." ತುಕಾ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ವಿಠೋಬ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ನೀನು ನಾಮ ಹಾಡಿದಾಗ ಹುಡುಗನ ಪ್ರಾಣ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ." ಆದ್ದರಿಂದ ತುಕಾ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ ವಿಠ್ಠಲನ ನಾಮ ಕೂಗುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವರು ಮೂರು ಗಂಟೆ ಹಾಡಿದರು; ಹುಡುಗ ಎದ್ದು ಕುಳಿತು ಅವರ ಜೊತೆ ಹಾಡತೊಡಗಿದನು.
ಒಮ್ಮೆ ಆಳಂದಿಯಲ್ಲಿ ತುಕಾ ಒಂದು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕಾಳು ಕುಕ್ಕುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಾಗ ಅವು ಹಾರಿಹೋದವು. ಅವನ ಮೈ ನವಿರೆದ್ದಿತು. "ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನಗೂ ಯಾವ ಜೀವಿಗೂ ನಿಜವಾಗಿ ಭೇದವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ," ಎಂದನು, "ಅವು ನನಗೆ ಯಾಕೆ ಹೆದರುತ್ತವೆ? ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದುಕೊಂಡದ್ದೆಲ್ಲ ಪೊಳ್ಳು."
ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಲ್ಲಾಡದೆ ನಿಂತನು. ಒಂದು ಸ್ನಾಯುವನ್ನೂ ಕದಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸಲಿಲ್ಲ. ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತಿದ್ದನು. "ಹಕ್ಕಿಗಳು ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಾಗ ಮಾತ್ರ," ಎಂದನು, "ನನಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ." ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆ ಅವನು ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂತನು. ಆಗ ದೇವರು ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಹಕ್ಕಿಗಳು ಬಂದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತವು. ಅವನು ಕದಲಿದಾಗಲೂ ಅವು ಹಾರಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಹಾಡು ಕಟ್ಟಿದನು: "ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುವುದನ್ನು ನಾನು ಎಂದೂ ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾಯಿ ತನ್ನ ಕೂಸಿಗೆ ಅದು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿದೆ."
ಇಬ್ಬರು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು, ಅಂದರೆ ಅಲೆಮಾರಿ ಸಾಧುಗಳು, ಅವನ ಒಂದು ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಹೊರನಡೆದರು. "ಒಬ್ಬ ಶೂದ್ರನ ಬಾಯಿಂದ ದೇವರ ನಾಮವನ್ನು ನಾವು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ," ಎಂದರು. ಅವರು ಪುಣೆಯ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾದ ದಾದು ಕೊಂಡದೇವನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ತುಕಾನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಕೊಂಡದೇವ ತುಕಾನನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ತುಕಾ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಹಾಡುತ್ತ ಪುಣೆಗೆ ಬಂದನು; ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಎಷ್ಟು ಜನ ಬಂದರೆಂದರೆ ದೂರದಿಂದ ಅವರು ಒಂದು ಸೈನ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊಂಡದೇವ ತಾನೇ ಕಾಣಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ತುಕಾನನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ನಗರದೊಳಗೆ ಕರೆತಂದನು. ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ತುಕಾನ ಜೊತೆ ವಾದ ಮಾಡಲು ಅವನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಾಗ, ಬದಲಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತೋಳಿನ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಅವರ ತಲೆಯನ್ನು ಪಟ್ಟೆಪಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಬೋಳಿಸಿ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕತ್ತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ ಊರು ಸುತ್ತಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ತುಕಾ ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು. "ಸನ್ಯಾಸಿಯ ಕಾವಿಗೆ ಅವಮಾನ ಮಾಡಬೇಡಿ," ಎಂದನು. "ವಿಠೋಬನಿಗೆ ಅದು ಇಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ."
ಮನೆಗೆ ಹೊರಟದ್ದು
ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯ ಲೋಹಗಾಂವಿನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಜನರ ಬಳಿ ಇದ್ದುದನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಳ್ಳೆ ಹೊಡೆಯಿತು. ತುಕಾ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು, "ದುಃಖಿಸಬೇಡಿ. ಅದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದೆವು ಎನ್ನಿ." ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು, "ಈಗ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೋ. ನನ್ನನ್ನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಿಡಬೇಡ."
ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದಲ್ಲಿ, ವಸಂತದ ಹೋಳಿ ಹಬ್ಬದ ಮರುದಿನ, ದೇವರು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ನಾಲ್ಕೂ ಜಾವ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತನೆ ಹಾಡು, ಆಮೇಲೆ ನನ್ನ ಜೊತೆ ಬಂದು ಸ್ವರ್ಗ ನೋಡು."
ತುಕಾ ಅವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡಿದನು. "ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತೀಯೆ," ಎಂದನು. "ನನಗೆ ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಕೀರ್ತನೆ ಹಾಡಬೇಕು. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಈಗಾಗಲೇ ಒಂದು ಸ್ವರ್ಗವಿದೆ. ಅದರ ಹೆಸರು ಪಂಢರಪುರ. ನನ್ನನ್ನು ಅಷ್ಟು ದೂರ ಯಾಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು?"
"ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ಬಂದು ನೋಡು," ಎಂದನು ದೇವರು. ತುಕಾ ಒಪ್ಪಿದನು.
ಆ ಕೊನೆಯ ರಾತ್ರಿ ಕೀರ್ತನೆ ಸಮುದ್ರದ ಘರ್ಜನೆಯಂತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಯಾರಿಗೂ ತಮ್ಮ ದೇಹ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ತುಕಾ ವಿಠ್ಠಲನ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತ ಕುಣಿದು, ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದನು:
"ಕೇಳಿ, ಸಜ್ಜನರೇ, ನೀವು ಯಾರೇ ಆಗಿರಿ. ಜಾಣರ ವಾದಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಾಂಡುರಂಗನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ. ಸೇವಕ ತುಕಾ ಈಗ ಹೊರಟಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ."
ಅವನು ಆವಲಿಗೆ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು: "ನಾನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಜೊತೆ ಬಾ." ಆದರೆ ಅವಳು ಐದು ತಿಂಗಳ ಗರ್ಭಿಣಿ; ಎಮ್ಮೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಲು ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು; ಮಕ್ಕಳು ಚಿಕ್ಕವರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ತುಕಾ ಯಾವಾಗಲೂ "ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ" ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಹುಚ್ಚ ಯಾವುದೋ ಊರಿಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂದುಕೊಂಡು, ತಾನು ತುಂಬ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದಳು.
ತುಕಾ ದೇವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ದೇವರ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಇಂದ್ರಾಯಣಿಯ ದಡಕ್ಕೆ ನಡೆದು ಹೋದನು. ಜನ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಬಂದು, ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕಾಗಲಿ ಕಾಶಿಗಾಗಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ ಹೋಗಬೇಡ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ಆಕಾಶ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ರಥದ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೂ ಹಾಡಿನಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತು. ಆ ಬೆಳಕು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಖರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡವು. ಅವರು ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ ತುಕಾ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಅದು ಶಕ ವರ್ಷ 1571ರ ಫಾಲ್ಗುಣ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಬಿದಿಗೆ, ಮುಂಜಾನೆ.
ಮಕ್ಕಳು ಓಡಿಹೋಗಿ ಆವಲಿಗೆ ಹೇಳಿದರು; ಅವಳು ಎದೆ ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಬಂದಳು. "ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದ," ಎಂದು ಅತ್ತಳು, "ನಾನು ಅವನನ್ನು ನಂಬಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನ ಬಟ್ಟೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಜೊತೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ." ಅವಳು ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿ ಬಿದ್ದಳು. ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕ ಮಕ್ಕಳು, ಮಹಾದೇವ ಮತ್ತು ವಿಠೋಬ, ಅಳುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅವನು ಮರಳಿ ಬರಬಹುದು ಎಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಜನ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗೆ ನದಿಯ ಬಳಿ ಕಾದರು.
ಅವನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸ್ನೇಹಿತರು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ರಾಮೇಶ್ವರ ಒಬ್ಬ, ಕಾನ್ಹಾ, ಗಂಗಾಧರ ಮಾವಳ, ಮತ್ತು ಅವನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಂತಾಜಿ ಕೂಡ ಇದ್ದರು. ಅವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಇಂದ್ರಾಯಣಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಮೂರು ಹಗಲು ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಕುಳಿತರು; ಅಣ್ಣ ತನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತ ಕಾನ್ಹಾ ಒಂದು ಹಾಡು ಕಟ್ಟಿದನು.
ಐದನೆಯ ದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಆಕಾಶದಿಂದ ಏನೋ ಕೆಳಗೆ ಬಿತ್ತು. ಅವು ತುಕಾ ಯಾವಾಗಲೂ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಿದ್ದ ತಾಳಗಳು, ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೊದ್ದಿರುತ್ತಿದ್ದ ಕಂಬಳಿ.
ಆಗ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಅವರು ಇಂದ್ರಾಯಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮತ್ತೆ ಕೀರ್ತನೆ ಶುರು ಮಾಡಿದರು.
ಆಕರ ವಿವರಗಳು
- ಕೃತಿ
- Tukaram: Translation from Mahipati's Bhaktalilamrita, Chapters 25 to 40 (The Poet-Saints of Maharashtra, No. 7)
- ಅನುವಾದಕರು
- Justin E. Abbott
- ಪ್ರಕಾಶಕರು
- Poona, 1930
- ಆವೃತ್ತಿ
- 1930 (Poona)
- ಸ್ಕ್ಯಾನ್
- Internet Archive item tukaramtranslati0000mahi, a scan of the copy in the library of the School of Theology at Claremont
- ಭಾಗ
- Mahipati's Bhaktalilamrita, Chapters 25 to 40: the whole narrative of Tukaram's ancestors, life and departure. The translator's preface, footnotes and glossary are not used, and neither are Mahipati's own invocations and asides. Some smaller episodes are left out (listed in source.txt).
- ಸ್ಥಿತಿ
- Public domain: the 1930 Poona printing carries no copyright notice, and works first published in 1930 are in the public domain in the United States. Abbott's other volumes in the same series are treated as public domain in India by the Digital Library of India. Confirmation by the site owner pending.
- ಈ ಆವೃತ್ತಿ
- An abridged retelling, reviewed and approved by the site owner